لیلاوتی (ترجمه)

● لیلاوتی (ترجمه) / ریاضیات / فارسی lilavati (t.) فیضی، ابوالفیض بن مبارک، 954 - 1004 قمری feyzī, ab-ol-feyz ebn-e mobārak (1548 - 1596) به دستور: اکبر شاه هندی 963-1014ق تاریخ تألیف: 995ق در حساب و هندسه که متن از حکیم بهاسکر آچاریا (Bhaskara Acharyaskt) و ترجمه از سانسکریت از ابوالفیض فیضی دکنی است. فیضی در دیباچه می‌نویسد: «مؤلف این کتاب حکیم نامور بهاسکارا اچار است که در حکمت و علم ریاضی بی نظیر عهد خود بود. مولد و موطنش شهر بدر است از بلاد دکن اگرچه تاریخ تألیف این کتاب معلوم نیست اما کتابی دیگر دارد در اعمال استخراج تقویم و دقایق اسرار تنجیم موسوم به کرن کوتوهل و آنجا تاریخ تألیف نوشته که یکهزار و یکصد و پنجم سال بود از تاریخ سالها که در هندوستان متعارف است و ... تا امسال که 32 از تاریخ الهی است موافق 995 از تاریخ قمری، 673 سال گذشته و باعث تألیف این کتاب چنین شنیده شد لیلاوتی نام دختر وی بود». مترجم درادامه می‌گوید: «انتظام این ترجمه به استمداد دانش دانایان این فن، به تخصیص منجمان دکن صورت گرفت. بعضی الفاظ هندوی که در برابر آن الفاظ دیگر ... فراهم نرسید همچنان این کتاب بنوشته». دیباچه «ترکیب یافته از مقدمه و ضابطه‌ای چند و خاتمه». فیض غالباً اصطلاحات هندی را نیز در کنار اصطلاح متداول در فارسی یاد می‌کند.اینک فهرست مطالب: باب 1.بیان حساب صحاح دارای: فصل 1) جمع و تفریق، 2) ضرب، 3) قسمت، 4) بیان مجذور که به هندی برگ گویند، 5) پیدا کردن جذر که به هندی برگ مول گویند کعب (هندی کهن)، 6) پیدا کردن کعب؛ باب 2. کسور در چند«فصل»: 1) تسویه کسور مختلف، 2) کسور مضاف، 3) جمع و تفریق کسور یا صحاح (به سه طریق)، 4) ضرب صحاح و کسور، 5) قسمت کسور، 6) بیان مجذور و مکعب کسور؛ باب 3. احکام صفر؛ باب 4. حساب معکوس؛ باب 5. بیان معرفت عددی را که در ضمیر پنهان کرده باشند (استخراج خبی) در این باب تفصیل رفته و متاسهای بسیار بیان شده؛ باب 6. انواع حساب (حسابی است که در آن سه چیز باشد ... و حسابی است که در وی پنج چیز باشد). مترجم به جای کلمه«شیء» که نشان مجذور درجه اول است (و به جایX) ترجمه فارسی آن را (=چیز) به کار می‌برد؛ باب 7. در جدا کردن حصه‌های مختلف، در این باب نیز سخن به تفصیل رفته و مثالها و روش‌های بسیار یاد شده، فصل در پیدا کردن عدد از اخلاط مختلف؛ باب 8 در بیان اعداد متزاید زدن بر انواع تواند بود.ضابطه- داشتن کسب هرگاه پنج را مقداری معین فرض کنند؛ ضابطه- اگر کرن را مقدار معین فرض کنند؛ ضابطه- اگر کوب و کرن را مقدار معین فرض کنند؛ ضابطه- اگر جمع پنج و کرن معلوم باشد؛ ضابطه- شخصی تفاوت کوب و کرن را بیان کرد؛ ضابطه- هرگاه دو مثلث جمع شوند بنوعی که کوب هر دو تقاطع کنند فصل در راست کردن کسب؛ ضابطه- هرگاه کسب مثلث باشد؛ ضابطه- به طریق دیگر مساحت مثلث؛ ضابطه- مساحت مربع؛ ضابطه- مساحت مدور (تا چهار ضابطه دیگر در مساحت مدور است)؛ فصل مساحت حوض‌ها و چاه‌ها؛ فصل مساحت خشتها بهم چسبیده؛ فصل پیمایش سایه؛ اختتام لیلاوتی (با انشائی مصنوع). (عبدالحسین حائری) آغاز: اول ز ثنای پادشاهی گویم ×× وانگه ز ستایش الهی گویم... ادب آنست که چون بدرگاه بادشاهی مشرف شوند نخست بمقربان بارگاهی توسل جویند ... انجام: خلاصه آنها را درین کتاب در او کرده این قدر کفایت دارد و اگر زیاد طلبی در کتابهای دیگر ذکر کرده ام از آنجا طلب باید داشت. چاپ: کلکته، 1717 [نسخه‌های منزوی 150؛ الذریعة 390/18؛ فهرستواره منزوی 2729/4؛ فهرست پاکستان 214/1؛ فهرست کتابهای فارسی چاپ سنگی و کمیاب کتابخانه گنج بخش 376/1]