کنوز الاسرار و رموز الاحرار

● کنوز الاسرار و رموز الاحرار / عرفان و تصوف، شعر/فارسی konūz-ol asrār va romūz-ol aḥrār نطنزی، محمود بن علی، - 735 قمری natanzī, mahmūd ebn-e ‘alī(- 1335) وابسته به: السوانح فی العشق = سوانح العشاق؛ غزالی، احمد بن محمد (- 520) شیخ احمد بن محمد غزالی کتابی در شصت و هفت «فصل» کوتاه به نثر و نظم درباره عشق و غلبه محبت عین القضاة همدانی تألیف کرد و عنوان آنرا «سوانح العشاق» نهاد، بعداً نطنزی کتاب فوق را تماماً به نظم کشیده و عنوان آن را «کنوز الاسرار» نهاده و شامل ششصد و هفتاد و چهار بیت است. شاعر، عارف مشهور عزالدین محمود کاشانی صاحب کتاب مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة و مرید نورالدین عبدالصمد نطنزی است، که سلسله اقطابش نیز بدین شرح به احمد غزالی می‌پیوندد: عز الدین محمود کاشانی (-735ق) مرید شیخ نورالدین عبدالصمد نطنزی (-699ق) مرید نجیب الدین علی بزغش شیرازی (-677ق) مرید شهاب الدین ابوحفص عمر سهروردی (-632ق) مرید عمش ضیاء الدین ابونجیب سهروردی (-563ق) مرید مجدالدین ابوالفتوح احمد غزالی (- 520ق). این رساله در برخی نسخ، از جمله نسخه دانشگاه پنجاب پاکستان و دو نسخه دیوان هند، به نام «عشق‌نامه» سنایی یاد شده است و علت آن بیتی است که در اواخر این رساله آمده و در آن به مناسبت نقل قولی از سنایی، نام او برده شده است و آن بیت این است: «کشف این رمز را سنایی گفت ×× در بیانی که در معنی سفت / یوسفی از فرشته نیکوتر ×× دیو رویت نماید از خنجر». اتفاقاً در همان دو نسخه دیوان هند، که به نام عشق‌نامه سنایی یاد شده، بیت مذکور به صورت دیگر نوشته شده و به جای «سنایی» «آشنایی» آمده و معنی آن هم درست است: «کشف این رمز آشنایی گفت ×× در بیانی که در معنی سفت». پس آنچه مسلم است این است که این رساله از سنایی نیست، هم به این دلیلی که نسخی که به نام عشق‌نامه سنائی آمده است از لحاظ تاریخ کتابت متأخرتر از نسخی است که به نام کنوز الاسرار و رموز الاحرار و یا عشق‌نامه عزالدین محمود کاشانی ثبت گردیده است. از طرفی سنائی دو حکایت از سوانح غزالی (حکایت مجنون و آهو، و حکایت یکی از خدمتکاران سلطان) را در حدیقة الحقیقة به نظم آورده است که با همین دو داستان که در رساله کنوز الاسرار آمده اختلاف فاحشی از لحاظ بیان مطالب دارد، و این غریب است که شاعری یک مطلب را دو نوع و با دو مضمون در دو اثر خود بیاورد. آغاز: ای خداوند آشکار و نهان ×× پروراننده زمین و زمان / منشأ فیض رحمت ازلی ×× مالک لایزال لم یزلی انجام: وارهان از مقام هستیشان ×× مگسلان جام ذوق و مستیشان / منشی نظم را علی التعیین ×× با همین جمع حرز کن آمین چاپ: ایران، تهران، مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، 1345 شمسی، احمد گلچین معانی، مجله دانشکده ادبیات، 14: 328-351؛ ایران، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1388 شمسی، احمد مجاهد، 1، در مجموعه شروح سوانح العشاق؛ ایران، تهران، 1348 شمسی، محمد تقی مدرس رضوی، ضمن کتاب مثنوی‌های حکیم سنائی [نسخه‌های منزوی 3063/4]