کلمات و مناقب شیخ صفی الدین اردبیلی

● کلمات و مناقب شیخ صفی الدین اردبیلی / فضایل و مناقب / ترکی kalamāt va manāqeb-e šeyx safī-yod-dīn-e ardabīlī گزیده‌ای است از کلمات و مناقب شیخ صفی الدین اردبیلی (- 735ق) با عناوین بیل گل ای طالب حق، ای درویش، سوال، جواب، حکایت، فایده و ... و در زمان شاه طهماسب صفوی بهادر خان در چند فصل به نظم و نثر نگاشته شده است. بخش‌هایی از این اثر از جمله چند فصل از باب چهارم، به صورت اثری مستقل و به نام تحقیقات منسوب به شیخ صفی در منابع و فهارس گزارش گردیده است با توجه به عباراتی همچون: «ایکنجی فصل تذکره دن» به نظر می‌رسد گزیده‌ای از کتاب مفصل تذکره شیخ صفی است که از سوی محمد بن کاتب شیرازی متخلص به نشاطی (درگذشته بعد از سال 945ق) به امر شاه طهماسب صفوی در سال 949ق کتاب صفوة الصفا اثر توکل بن بزاز اردبیلی را از فارسی به ترکی برگردانده است. برخی از ترک‌پژوهان همچون سید آقا عون اللهی از دانشمندان جمهوری آذربایجان بر این باورند که شیخ صفی الدین اردبیلی به زبان ترکی تکلم می‌نموده و حداقل این زبان را می‌دانسته است و مجموعه نوشته‌ها و کلمات وی نیز به زبان ترکی موجود است و ابن بزاز آنها را از ترکی جمع‌آوری و تنظیم نموده و به فارسی برگردانده است آن مجموعه ترکی به نام «قارا مجموعه» شهرت یافته است و در واقع نشاطی به امر شاه طهماسب نیز همان مجموعه را با درنظر داشتن صفوة الصفا مجدداً به ترکی روانی آورده است در اثری که با عنوان قارا مجموعه در ایران و آذربایجان منتشر شده بخش‌هایی از متن موجود کاملاً منطبق است هر چند که گویش آن با تذکره شیخ صفی اثر نشاطی همخوانی اندک دارد واژه‌های ترکی به کار رفته در تذکره نسبت به متن موجود افزون‌تر است. در تذکره برای غنا فقر مرض صحت و ... واژه‌های ترکی همچون: یوخسول لیغ، سایرولیغ و ... و حال آنکه در متن موجود به صورت: غنادن، فقردن، مرضدن و ... آمده است و اینها نشان می‌دهد که تذکره از اصالت و ظرافت بیشتری برخوردار می‌باشد.(محمود مرعشی نجفی) [الذریعه 49/15-50]