الكشف و البيان في تفسير القرآن

● الكشف و البيان في تفسير القرآن = تفسیر ثعلبی / تفسیر / عربی al-kašf-u wa-l bayān fī tafsīr-il qur’ān = tafsīr-e sa‘labī ثعلبی، احمد بن محمد، - 427 ؟ قمری sa‘labī, ahmad ebn-e mohammad(- 1037) تفسیری استکه به «تفسیر ثعلبی» نیز معروف می‌باشد. ثعلبی از مفسرین و وعاظ و ادبا و محدثین معروف عامه در قرن پنجم و صاحب «العرائس المجالس فی قصص الانبیاء» نیز می‌باشد. آقای محمد علی مدرس می‌گویند: «به جهت تشیع او و یا قلت تعصب اوست که در تفسیر خود غالباً از اخبار امامیه نقل می‌کند. این است که مراجعه مجلسی به تفسیر مذکور (چنان‌که خودش تصریح کرده) بیشتر از کتاب‌های دیگران است. ثعلبی مباحث صرفی و نحوی را بیش از سایر مباحث مورد توجه قرار داده و در توضیح آنها اغلب به اشعار شعرای بزرگ عرب چون لبید بن ربیعه، اعشی، فراء، ذوالرمه، خفاف بن ندبه، طرفة بن العبد و دیگران استناد کرده است. از ویژگی‌های بارز این تفسیر پرداختن به مباحث فقهی است که ذیل آیات احکام، آراء فقها را طرح و دلایل آنان را ذکر کرده است. در این تفسیر احادیث ضعیف نیز فراوان به چشم می‌خورد. بعضی این تفسیر را به دیگری نسبت داده، حاجی خلیفه می‌گوید: «الکشف و البیان فی التفسیر لابی منصور عبد الملک بن احمد بن ابراهیم الثعالبی» است این نسبت هر دو درست نیست و نام کامل و صحیح آن شخصی که حاجی خلیفه این کتاب را به او نسبت داده چنین است: «ابومنصور عبد الملک بن محمد بن اسماعیل الثعالبی الفراء» مؤلف «یتمیة الدهر فی محاسن اهل العصر» متوفی 429ق و تفسیر مذکور را تاکنون احدی به صاحب «یتیمة الدهر» نسبت نداده است و اگر نسبتی به ثعلبی یا ثعالبی دیگری داده شده به نظر می‌رسد ناشی از عدم بررسی دقیق کتب معتبره باشد. تفسیر ثعلبی مورد ستایش اکثر دانشمندان بزرگ فرق اسلامی بعد از خود بوده و گفته‌های او در خلال کتب ارزشمند دیگران به چشم می‌خورد. ثعلبی درباره خصوصیات تفسیرش در مقدمه آن چنین شرح می‌دهد: تفسیری است جامع، مهذب، ملخص، قابل فهم، دارای نظمی منسجم و مستخرج از بیش از صد کتاب و مجموعه حدیثی معتبر. گذشته از آنچه شفاهاً از استادان بزرگ که نزدیک به سیصد شیخ و استاد عالی قدر دریافت کرده‌ام، از چهارده بعد به این تفسیر گران قدر پرداختم: بسائط و مقدمات، عدد و تنزلات، قصص و نزولات، وجوه و قرائات، علل و احتجاجات، عربیت و لغات، اعراب و موازنات، تفسیر و تأویلات، معانی و جهات، غوامض و مشکلات، احکام و فقهیات، حکم و اشارات، فضائل و کرامات، اخبار و متعلقات. مؤلف نخست سندهای خود را بهائمه سلف که منابع اصلی تفسیر اویند، و همچنین به بزرگان عصر و ارباب لغت و ادب و غرایب القرآن در آن روزگار بیان می‌کند، و هنگام تفسیر آیات به تفصیل به مسائل نحو و ادب می‌پردازد: به‌طوری که گستردگی دانش او در این زمینه آشکار می‌شود. محمد حسین ذهبی در التفسیر و المفسرون از این تفسیر و مفسر به نیکی یاد کرده است و تفسیر او را جزو تفاسیر مأثور (نقلی) ارزشمند قرآن کریم معرفی کرده است. برخی نیز به سبب آنکه مباحث نظری و علمی را دربردارد، آن را از تفاسیر عقلی دانسته‌اند. ثعلبی از آوردن روایات خاصه و احادیثی درباره فضایل اهل بیت علیهم السلام که مورد پسند متعصبان عامه نبوده، خودداری نکرده است. این امر، سبب شده که مورد نکوهش آنان واقع گردد و به تکثیر و انتشار این کتاب نپردازند. روایاتی که درباره فضایل اهل بیت علیهم السلام در این کتاب نقل شده است. مورد توجه علمای شیعی قرار گرفته و علامه مجلسی در بحار الانوار و بحرانی در غایة المرام و آیت الله مرعشی نجفی در ملحقات احقاق الحق از آن بسیار نقل کرده‌اند. مجموعه این روایات که بالغ بر 450 روایت می‌شود، در کتابی مستقل با نام أهل البیت علیهم السلام فی تفسیر الثعلبی به همت آقای عادل کعبی گردآوری شده و در سال 1423ق به اهتمام انتشارات دلیل ما در قم به چاپ رسیده است. آغاز: قال الاستاذ الامام: ابو السحق احمد بن محمد بن ابراهیم الثعلبی ... و سمیته کتاب الکشف و البیان عن تفسیر القرآن و الله المتعان و علیه التکلان چاپ: این کتاب به تحقیق ابو محمد بن عاشور در دار احیاء التراث العربی بیروت (1422ق.) در 10 جلد و به تحقیق حسن کسروی در دارالکتب العلمیة بیروت (1425ق./2004 ق.) در 6 مجلد به چاپ رسیده است. [معجم الادباء 36/5؛ الوافی بالوفیات 307/7؛ بروکلمان 2/ (350) 429؛ ذیل 592/1؛ کشاف الفهارس: 75/4-77؛ کشف الظنون: 1496/2؛ التفسیر و المفسرون، ذهبی: 227/2-234؛ التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، معرفت: 344/2-345؛ دانشنامه قرآن و قرآن پژوهشی: 743/1-824؛ استدراکات علی تاریخ التراث العربی: 338/2-345؛ الفهرس الشامل مخطوطات التفسیر: 82/1-83؛ الاوقاف العامة بغداد 146/1] شرح و حواشی: 1- التعلیق الوجیز فی اسم الله العزيز؛ چغمان، عمر بن محمد