الكشاف عن حقايق غوامض التنزيل و عيون الاقاويل فى وجوه التأويل

● الكشاف عن حقايق غوامض التنزيل و عيون الاقاويل فى وجوه التأويل = تفسير كشاف / تفسير / عربی al-kaššāf ‘an ḥaqāyiq-i ġawāmiḍ-it tanzīl wa ‘uyūn-ul aqāwīl fī wujūh-it ta’wīl = tafsīr-e kaššāf زمخشری، محمود بن عمر، 467 - 538 قمری zamaxšarī, maḥmūd ebn-e ‘omar (1075 - 1144) تاریخ تألیف: 528ق؛ محل تألیف: مکه مکرمه این کتاب از معروف‌ترین و متقن‌ترین تفاسیر اهل تسنن است.از نظر نکات ادبی به خصوص نکات بلاغی در میان همه تفاسیر ممتاز است. به اعتقاد مؤلف، چون علم تفسیر اشرف علوم در شکوفایی قریحه و تعمق بخشیدن به عقل و فکر است، بنابراین برای درک حقایق قرآن و لطایف معانی، اسرار بلاغت، وجوه اعجاز و اسلوب آن پس از بهره کامل از سایر علوم مورد نیاز همچون حدیث، فقه، کلام، صرف و نحو و لغت، تسلط بر دو علم معانی و بیان ضروری است و قطعاً فقیه، محدث، متکلم، نحوی و لغوی بدون فراگیری دو علم معانی و بیان از درک اسرار بلاغت قرآن عاجز خواهند بود. صحابه نیز با درک این مهم، همچنان که وجوه اعراب قرآن را می‌شناختند بالطبع، وجوه بلاغت را نیز هر کدام به سلیقه خود درک می‌نمودند؛ و در نتیجه، قواعد دو علم معانی و بیان همانند قواعد علم نحو با استفاده از همان قواعد اولیه درک شده توسط صحابی تدوین شده است. با این اعتقاد، علامه زمخشری در تفسیر مشهور کشاف، با بهره‌گیری از دو علم معانی و بیان، بیشتر به کشف اسرار بلاغت آیات قرآنی پرداخته؛ و در مباحث کلامی و اعتقادی تفسیر، آیات را با مذاق معتزلی تأویل و تفسیر کرده و از احادیث و روایات نیز بهره جسته است. (عظیمی) روش این تفسیر آن است که قسمت‌هایی از آیات قرآن را ذکر وخصوصیات نحوی و صرفی ولغوی ومعانی بیانی و قرائتی و شأن نزول و دیگر خصوصیات آن را بیان نموده و به مناسبت به اشعار وامثال بزرگان اهل ادب که قول آنها حجت است استشهاد نموده است. با کمال جرئت می‌توان گفت که این تفسیر یکی از تفاسیر جامع بسیار خوب و در درجه اول از اهمیت است. تصریح به تاریخ تألیف این کتاب را به دست نیامد اما مؤلف درمقدمه گفته است که تألیف آن به اندازه خلافت ابی بکر (دوسال و سه ماه و ده روز) طول کشیده و مؤلف خود می‌گوید بایستی سه سال طول کشد و این مدت کم معجزه مجاورت حرم مکه معظمه است. ولی به قرینه این که مؤلف درمقدمه آورده‌اند که: دروقتی این کتاب را تألیف نمودم که به طرف سال‌هایی از عمر می‌روم که عرب آن را «دقاقة الرقاب» می‌گوید. معلوم می‌شود که در سال 527ق چنان که درکشف الظنون نیز ثبت شده از تألیف آن کتاب فراغت یافته و پس از تألیف آن یازده سال در قید حیات بوده است. اصحاب سیر نوشته‌اند که از حرم مطهر مکه معظمه به طرف وطن خود خوارزم مراجعت کرده و در جرجانیه که قصبه خوارزم و بر کنار رود جیحون است وفات کرده‌اند. آغاز: الحمدلله الذی انزل القرآن كلاماً مؤلفاً منظماً چاپ: کلکته، مطبع اللیسی، 2جلد، 1279ق؛ قاهره، مطبعة بولاق، 1281و1319ق. [دنا 585597/8 (369 نسخه)؛ کشف الظنون 1475/2و 403/2 و 1475/2-1484 و ج 2-309؛ سرکیس 974/1؛ معجم المطبوعات العربية 974/1؛ ذخائر التراث العربی الاسلامی 552/1؛ الاوقاف العامة بغداد 138/1- 141؛ الاوقاف العامة موصل 27/4؛ الشامل، تفسیر، ج1، ص155-188(886نسخه و 83 شرح)] شرح و حواشی: 1- شرح شواهد الكشاف؛ خطیب، محمد بن سلیمان (-8) 2- حاشية الكشاف عن حقائق التنزيل = شرح مشکلات کتاب الکشاف؛ قطب الدین شیرازی، محمود بن مسعود (634-710) 3- الرد لما اودعه الزمخشرى فى الاعتزال فى الكشاف؛ سکونی، عمر بن محمد (-717) 4- تقریب التفسیر؛ سیرافی فالی، محمد بن مسعود (-721) 5- حاشية الكشاف = فتوح الغيب في الكشف عن قناع الريب = حاشيه طیبی؛ طیبی، حسین بن محمد (-743) 6- الكشف عن مشكلات الكشاف = حاشية الكشاف = الكشف على الكشاف = کشف الکشاف؛ قزوینی، عمر بن عبدالرحمن (683-745) 7- حاشية الكشاف؛ جاربردی، احمد بن حسن (-746) 8- اعتراض جاربردی بر عضدی؛ جاربردی، احمد بن حسن (-746) 9- تحفة الاشراف فى كشف غوامض الكشاف؛ فاضل یمنی، یحیی بن قاسم (680-750) 10- بحثهائی درباره عبارت زمخشری در کشاف؛ عضدالدین ایجی، عبدالرحمن بن احمد (700-756) 11- پاسخ عضدالدین به جاربردی؛ عضدالدین ایجی، عبدالرحمن بن احمد (700-756) 12- الكشاف (مختصر)؛ ابن هشام، عبدالله بن یوسف (708-761) 13- تحفة الاشراف فی شرح الكشاف = حل مشکلات کتاب الكشاف؛ قطب الدین رازی، محمد بن محمد (694-766) 14- جواب عن إيراد عضد الدين على الكشاف؛ دامغانی، محمد بن نصرالله (-775) 15- حل ما لا ينحل؛ دامغانی، محمد بن نصرالله (-775) 16- انموذج الكشاف = حاشية على الكشاف؛ کرمانی، محمد بن یوسف (717-786) 17- حاشية الكشاف؛ تفتازانی، مسعود بن عمر (722-792) 18- حاشية الكشاف = تلخيص فتوح الغيب في الكشف عن قناع الريب؛ تفتازانی، مسعود بن عمر (722-792) 19- عصمة الكشاف عن وصمة الاسراف؛ مطرزی، ابوبکر بن محمد (-9) 20- حاشية الكشاف؛ جرجانی، علی بن محمد (740-816) 21- نغبة الرشاف من خطبة الكشاف = حاشية الكشاف؛ فيروزآبادی، محمد بن يعقوب (729-817) 22- شرح خطبة الكشاف؛ جیلانی، عبدالکریم بن ابراهیم (767-832) 23- حاشية الكشاف؛ ترکه اصفهانی، علی بن محمد (-836) 24- شرح خطبة الكشاف؛ ترکه اصفهانی، علی بن محمد (-836) 25- تجريد الكشاف مع زيادة نكت لطاف؛ ابن ابی قاسم، علی بن محمد (769-837) 26- حاشية حاشية الكشاف؛ طوسی، علی بن محمد (-877) 27- حاشية الكشاف؛ قوشچی، علی بن محمد (-879) 28- حاشية حاشية التفتازانی علی الكشاف = حاشية أوائل حاشية الكشاف؛ تفتازانی، یحیی بن محمد (-887) 29- حاشية الكشاف؛ حنفی تبریزی، شمس الدین محمد (-10) 30- حاشية مبحث الحمد من الكشاف = حاشية الكشاف؛ حسینی، نظام الدین محمد (-10) 31- حاشية الكشاف؛ خطیب رومی، محمد بن تاج الدین (-901) 32- حاشية الخطائي على اوائل حاشية السعد على الكشاف؛ خطایی، عثمان بن عبدالله (-901) 33- حاشية الكشاف؛ دشتکی شیرازی، میر صدرالدین محمد (828-903) 34- حاشية الكشاف دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 35- تفسير سورة الفاتحة = تفسير سورة الحمد = حاشية حاشية الكشاف؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 36- الاسعاف فی شرح ابیات القاضی و الکشاف؛ موصلی، خضر بن عطاءالله (-1007) 37- انس التوحيد فی تفسیر آیة العدل و التوحيد = انیس التوحيد شوشتری، نورالله بن شرف الدین (956-1019) 38- كشف الكشاف؛ لنگرودی، محمد باقر بن عبدالله (-14) 39- كاشفة الكشاف؛ طباطبائی تبریزی، محمود بن علی اصغر (-1310) 40- حاشية الكشاف؛ مظفر علی بن حسن 41- تعليقة حاشية الكشاف؛ حسنی نسابه، جمال الدین احمد 42- حاشية حاشية الكشاف؛ مولی عبدالکریم 43- شرح کلام جاربردی؛ کرمانی، شمس الدین 44- حاشية الكشاف و حاشية الشريف؛ محمد رضا بن سیف الدین محمود 45- حاشية الكشاف؛ انطاکی، یوسف بن حسن 46- جامع اللطائف لمجمع الظرائف من الكشاف 47- حاشية الكشاف(21عنوان) 48- حاشية الكشاف = حاشية كشاف التنزيل 49- حاشية حاشية التفتازانی علی الكشاف 50- حاشية حاشية الكشاف(4عنوان) 51- حاشية خطبة الكشاف 52- الحاشية على الكشاف 53- حاشية على الكشاف 54- رد اعتراضات جاربردی 55- شرح ابیات کشاف 56- شرح شواهد الكشاف 57- الكشف = حاشية الكشاف 58- مدارک الآيات