قبلة الآفاق

● قبلة الآفاق = قبله آفاق / هیأت، فقه / فارسی qiblat-ul āfāq = qeble-ye āfāq قزوینی، محمد بن حسن، - 1096 قمری qazvīnī, mohammad ebn-e hasan ( - 1685) تاریخ تألیف: 20 ذیقعده 1071ق مؤلف چون نزد ملا خلیل قزوینی تحصیل کرده به بحث‌های روایی و سبک اخباری تمایل پیدا کرده و در نوشته‌های خود آن را بروز داده است. این رساله حکایت از تبحر وی در فقه استدلالی و نیز بحث‌های ریاضی و هیوی دارد. رساله شامل چهار رکن است که دو رکن اول آن بحث‌های فقهی مربوط به قبله را مورد تحقیق قرار می‌دهد و ضمن بیان قبله عراق به خرده‌گیری بر نظرات محقق حلی پرداخته است. پس از آن به بحث از راه‌های تشخیص قبله و مخصوصاً دایره هندیه پرداخته و گوید این راه‌ها خالی از مسامحه نیست. در رکن سوم رساله - که مهمترین بخش آن است - طرح ابتکاری خود را برای تشخیص قبله بیان می‌کند. کره‌ای را به نام مجمع البلاد اختراع کرده و پس از آن بیان کیفیت ساختن آن، چگونگی تشخیص قبله به‌وسیله آن را بیان کرده است و این راه تشخیص قبله را خالی از مسامحه می‌داند و جهت دقیق قبله را مشخص می‌کند. در اینجا تبحر کامل مؤلف در ریاضیات کاملاً روشن می‌شود. پس از آن سایر فایده‌های این کره و مخصوصاً فاصله شهرهای مختلف را با یکدیگر که این کره مجمع البلاد به دست می‌دهد بیان کرده است. (احمد عابدی) شامل چهار «رکن» مانند رکن‌های کعبه و هر کدام دارای چند «فصل». مؤلف رساله دیگری در این موضوع دارد که مختصرتر است. عناوین رکن‌ها عبارت است از: 1. بیان حقیقت قبله، دارای چهار فصل؛ 2. تحصیل سمت قبله به طرق مشهوره، دارای سه فصل؛ 3. تحصیل سمت قبله به طرق جدید دارای سه فصل؛ 4. بعضی امور مستخرجه از کره، دارای دو فصل. در آن از رساله تحقیق جهة القبلة شیخ بهایی و از شرح کمال و از قبله شیخ حسین بن عبدالصمد یاد شده است. آغاز: اللهم كما وليت نبیک (ص) قبلة يرضاها انزل عليه و آله من الصلوات ازكاها و من البركات افضلها و انماها. و بعد بر محرمان کعبه یقین و محرمان اسرار دین مبین پوشیده نیست که صحت عهده وسایل تقرب به خدا و افضل جهات مدینه طیبه ملت بيضا ... انجام: تا ارزن الروم پانصد و شصت فرسخ هفتاد مرحله تا سبزوار سیصد و ده فرسخ سی و نه مرحله تا استرآباد سیصد و پنجاه فرسخ چهل مرحله. چاپ: به عنوان « رساله قبله» در میراث اسلامی ایران، دفتر چهارم ص 399-446 به کوشش احمد عابدی به چاپ رسیده [نسخه‌های منزوی 335/1؛ فهرستواره منزوی 3006/4؛ دنا 8: 58-56 (51 نسخه)]