فرهنگ جهانگیری

● فرهنگ جهانگیری / لغت / فارسی به فارسی farhang-e jahāngīrī جمال الدین انجو، حسین بن حسن، - 1035 قمری jamāl-od-dīn anjū, hoseyn ebn-e hasan (- 1626) اهدا به: جهانگیر پادشاه بابری هند (1014-1037ق) تاریخ تألیف: زهی فرهنگ نورالدین جهانگیر = 1017ق این کتاب در زمان جلال الدین محمد اکبر پادشاه غازی آغاز و در عهد سلطنت نور الدین جهانگیر پادشاه به پایان رسیده، مؤلف دعوی می کند که سی سال بترتیب و تنظیم آن مشغول بوده و چهل و چهار فرهنگ را تتبع کرده و از بسیاری تفحص و مراجعه چندان لغات و مصطلاحات به دست آورده که هیچ صاحب فرهنگی را ممکن نبوده است؛ این کتاب را در بیست و چهار «باب» به ترتیب حروف تهجی که نزد فارسی‌زبانان معمول می‌باشد مرتب نموده و مقدمه‌ای مشتمل بر مطالب مفیده در دوازده «آئین» بر آن افزوده و خاتمه‌ای به آخرش ملحق ساخته و کنایات و اصطلاحات و استعارات و لغات مرکبه از فارسی و عربی و لغات عربیه که دانستن آنها ضروری بود را آورده است. تنظیم فرهنگ جهانگیری بدین گونه است که حرف دوم هر لغت را باب و حرف اول را فصل قرار داده، مثلاً لغت دغل را در فصل دال از باب غین گذارده و عموماً برای معانی لغات به اشعار فصحا و بلغای فارسی‌زبان استشهاد کرده است. آغاز: بنام ایزد بخشاینده بخشایشگر آنکه بر لوح زبانها حرف اول نام اوست ×× این همی گوید اله آن ایزد و آن تنگری / دیباچه فرهنگ خود ازنام تو سازم ×× تا هر ورقی گیرد از آن قیمت دیباج. حمد بی حد و سپاس بیقیاس مرصانعی را سزا هست که کاخ دماغ صدر نشینان محفل سخندانی را به نقوش خیالات رنگارنگ رشک ارتنگ مانی ساخت ... انجام: این نسخه کز او فرش کهن شد تازه ×× افتاده به هر دیار ازاو آوازه / جلوش بادا ادیم فیروزه چرخ ×× وز تافته رشته‌های خورشیدازه چاپ: (ج1-2): لکهنو، سنگی، 1876/1293م، وزیری، 521+329+1ص؛ مشهد مقدس، 1351ش، در 3 جلد [الذریعة 197/16؛ نسخه‌های منزوی 1933/3: نشانی 63 نسخه؛ مشترک پاکستان، 2459/13: دیباچه آن، نشانی 11 نسخه؛ مشار فارسی 3707/3: نشانی 2 چ؛ فرهنگ نویسی در هند ص 81؛ دانشنامه ادب فارسی در شبه قاره 1975/4؛ دنا 978/7- 982 (134 نسخه)] شرح و حواشی: 1- فرهنگ جهانگیری (مختصر) (2 عنوان) 2- فرهنگ جهانگیری (منتخب) 3- فرهنگ رشیدی = منتخب اللغات؛ رشیدی، عبدالرشید بن عبدالغفور (-1077) 4- فرهنگ جهانگیری (مختصر)؛ اردلان کردستانی، عباس (-11) 5- فرهنگ جهانگیری (منتخب)؛ محمد بن احمد (-12)