فارسی هیئت

● فارسی هیئت = هیئت قوشچی = فتحیه / هیئت / فارسی fārsī hey'at = hey'at-e qūščī = fathīye قوشچی، علی بن محمد، - 879 قمری qūščī, ‘alī ebn-e mohammad (- 1475) در یک «مقدمه» و دو «مقاله» و یک «خاتمه»: مقدمه در بیان آن که پیش از شروع در این علم دانستنی است. در دو قسم؛ مقاله 1. بیان احکام و احوال اجرام عالم علوی، در شش باب؛ مقاله 2. بیان هیئات زمین و تقسیم آن به اقالیم، در یازده باب؛ خاتمه در معرفت ابعاد اجرام کواکب به رصد. نام این کتاب در بیشترین نسخه‌ها و منابع موجود، فارسی هیئت نامیده شده و به نظر می‌رسید این نام که صفت و موصوف بر اساس دستور زبان ترکی است، به علت کثرت تدریس و استفاده در کشور عثمانی که زبان فارسی، زبان علمی آن سامان بوده است، رایج گردیده و به اصطلاح «علم به غلبه» شده است. تذکر این نکته نیز، ضروری می‌نماید که رساله فتحیه به زبان عربی می‌باشد و غیر از این رساله است؛ چنان‌که در مواردی در فهارس مشتبه گردیده است. این کتاب شبیه به کتاب هیئت است که در فهرست نسخه‌های خطی فارسی (369/1) از محمد باقر نجم ثانی دانسته است، ولی در آغاز نسخه و مقدمه اختلاف دارند. آغاز: الحمدلله رب العالمین حمد الشاکرین الصلوة علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین اما بعد این کتاب مشتمل است بر مقدمه و دو مقاله مقدمه در بیان آنچه پیش از شروع در این علم دانستنی است ... انجام: و اعظم ثوابت مرصوده دویست و دو برابر زمین است و احقر ثوابت مرصوده بیست و سه برابر زمین است. والله اعلم بالصواب. چاپ: تهران، 1280ق؛ ایران، تبریز، 1301ق، سنگی، خشتی، 105ص؛ ایران، 1267ق، سنگی، رقعی؛ ایران، تهران، 1282ق، سنگی، خشتی، 50ص؛ 1301ق، خشتی، 63ص؛ ایران، تهران، کارخانه حاجی احمد آقا «مؤید العلماء» و حاجی علی آقا فرزندان حاجی ابراهیم کتابفروش، 1316ق، سنگی، خشتی، 42ص، دارای اشکال هندسی و داوایر نجومی، به سعی و اهتمام میرزا محمدعلی بن معصومعلی مشهور به ادیب العلماء (صص44-105)؛ 1311ق؛ 1279ق؛ ایران، تهران، 1316ق، سنگی، خشتی، 62ص (صص44-105) [فهرستواره منزوی 3112/4 و 202/1؛ مشترک پاکستان 313/1 (23 نسخه)؛ کشف الظنون 1236/2؛ ریحانة الادب 496/4؛ فهرستواره منزوی 2755/4-2893 و 3112/4-3114؛ دنا 833/7-840 (260 نسخه)؛ سه نسخه از این رساله در فهرست مجلس 113/6-114 به اشتباه به خواجه نصیرالدین طوسی منسوب شده] شرح و حواشی: 1- تنقیح مقاله در توضیح رساله = شرح هیأت قوشچی؛ شاه میری شیرازی، هبة الله بن عطاء الله (-898) 2- شرح فارسی هیأت = شرح هیئت قوشچی = مائده؛ لاری انصاری، محمد بن صلاح (-979) 3- شرح فارسی هیئت (الفتحیه)؛ فارسی، محمد تقی بن محمد (-10) 4- شرح فارسی هیأت = شرح هیئت؛ قوشچی دیلمی، ابراهیم بن مالک (-10) 5- الدروس الفلکیة؛ کاشف یزدی، قاضی بن کاشف الدین محمد (-1075) 6- شرح فارسی هیئت (الفتحیه)؛ تویسرکانی، حبیب الله (-11) 7- حاشیه فارسی هیئت؛ تنکابنی، احمد بن ابی الحسن (-13) 8- حل مشکلات فارسی هیئت؛ قوشچی متطبب، تقی بن محمود (-14) 9- شرح فارسی هیئت (2 عنوان) 10- شرح فارسی هیئت (الفتحیه) (12 عنوان) 11- شرح فارسی هیأت (3عنوان)