عیون التفاسیر

● عیون التفاسیر / تفسیر / عربی ‘uyūn-ut tafāsīr نامی از مؤلف در آن یافت نمی‌شود. دو کتاب بدین نام در کشف الظنون (143/2) ضبط شده، یکی: «عیون التفاسیر بحذف التکاریـر» تألیف منصوری که نام او را ابومنصور حسین بن ابراهیم غواص سنجری است و دیگری «عیون التفاسیر للفضلاء السماسیر» تألیف شیخ شهاب الدین احمد بن محمود سیواسی (-803ق) است که بدین عبارت ابتدا شده: «الحمد لله الذی انزل القرآن کلاماً فيما لايحوم حوله عوج الخ». مؤلف در این کتاب چنین نگاشته که علماء و دانشمندان تفسیرهایی به عبارات شیرین و لطیف تألیف نموده ولی چون اطلاع و استحضار بر مطالب آنها بر بعضی از طلاب سخت و گران بود از خداوند توفیق خواستم که از آنها تفسیر مختصری تألیف کنم که فهمیدن آن دشوار نباشد و مقصود را به خوبی ادا نماید. در مقدمه کتاب «معارج السئول و مدارج المأمول» که مختص به تفسیر آیات احکام است و دو نسخه از آن در مشهد مقدس حضرت رضا علیه السلام یکی در کتابخانه رضویه و دیگری در کتابخانه مدرسه فاضلیه موجود است، چنین نوشته شده: «اما بعد اشاره فرمود کسی که فرمان‌برداری او حتمی بود آن که از کتاب «عیون التفاسیر» که خداوند بر من منت افتخار تألیف آن را ارزانی داشت آیات احکام را بیرون آورده و کتابی مستقل بر همان ترتیب و نهجی که شیخ ما بلکه شیخ عالم نادره نوع بنی آدم جامع الفروع و الاصول حاوی المنقول و المعقول شرف الشریعه و المله و الدنیا و الدین ابوعبدالله المقداد بن عبدالله بن محمد بن السیوری النجفی قدس الله سره و بحظیرة القدس سیره تألیف فرموده‌اند نیز تألیف نمایم». مؤلف این کتاب را در فهرست دو کتابخانه مذکور مختلف نوشته‌اند: در رضویه که به قرائنی پیش بنده قول آن موافق واقع است چنین نگاشته: «مؤلف عالم فاضل مولانا محمد حسن بن محمد بن الحسن النجفی از علماء اواخر مائه نهم الی دهم و از دیباچه کتاب احتمال می‌رود که از تلامذه فاضل مقداد سیوری باشد و مرحوم خواجه شیر احمد بن عمید الملک تونی که واقف نسخه است به خط خود در ظهر ورق اول نوشته که قبر مولانا حسن نجفی در تون است». آخر نسخه کتابخانه رضویه نوشته شده: «و كان اتمام هذه النعمه عصر یوم السبت ثامن عشر جمادی الاولی سنه 891 علی ید الفقیر الی اللطیف الخفى الحسن بن محمد بن حسن النجفی»، و کاتب نسخه خود را غیاث الدین محمد بن شاه مرتضی در تاریخ 988ق برای خواجه شیراحمد واقف مذکور معرفی کرده است. در فهرست مدرسه فاضلیه مؤلف عین همین کتاب مذکور (معارج السئول) را «کمال الدین حسن بن محمد استرآبادی» معرفی کرده و نسخه آن کتابخانه در 1030ق نوشته شده (فهرست فاضلیه ص 53). ممکن است که کمال الدین لقب مؤلف بوده و در نسخه سابق بدان تصریح نشده باشد وحسن بن محمد در فهرست فاضلیه همان محمد حسن بن محمد مذکور در فهرست رضویه باشد و برای تخفیف چنان‌که متداول و معمول است محمد آن را ذکر نکرده باشند و مانعی ندارد که مؤلف اصلاً استرآبادی بوده ولی در نجف ساکن شده و نجفی مشهور شده باشد. به هر حال نسخه که در این کتابخانه است چنان‌که مفصلاً خواهد آمد فقط جلد سوم از «عیون التفاسیر» می‌باشد. در خود کتاب ابداً نامی از مؤلف و نشانی از او نیست جز این که به قرائنی می‌توان آن را همان مؤلف «معارج السئول» و شیعی مذهب دانست گرچه تصریحی به این مسلک و مذهب در کتاب نیست بلکه تظاهر به عدم آن هم موجود است. به قرینه این که نسخه شماره 2006 در 885ق نوشته شده و به قرینه این که کلمات و عباراتی از کتاب اصلاح شده و در حاشیه عباراتی بر عبارات متن اضافه گردیده و اغلاط آن تصحیح شده و کیفیت خط نیز گواهی می‌دهد که در قرن نهم نوشته شده وفوقاً دانستیم که «معارج السئول» در 891ق تألیف گردیده و به تصریح مؤلف پس از انتشار عیون التفاسیر بوده و بنابر این که نسخه ذیل را اولین نسخه بدانیم که از سواد به بیاض آمده باشد شش سال پس از تألیف آن کتاب کتاب دوم را تألیف کرده است و به تصریح فهرست دارالکتب العربیه دانستیم که عیون التفاسیر سیواسی در سه جلد است و این کتاب در چهار جلد تنظیم شده ظن قوی و گمان محکم پیدا شد که مؤلف این کتاب همان مؤلف «معارج السئول» است. از عیون التفاسیر ابومنصور مذکور هم آثاری به دست نیامد و به قرائن مذکوره تصور نمی‌توان نمود که این کتاب تألیف ابومنصور باشد. طرز این تفسیر آن است که بدواً در ابتدای هر سوره دو روایت یکی از ابی و دیگری از حضرت صادق و یا حضرت باقر علیهماالسلام در فضیلت قرائت آن ذکر پس از آن عدد آیات و مکی یا مدنی بودن آن را بیان و ارتباط و مناسبت هر سوره را با سوره پیش از آن نیز بیان فرموده پس از آن قسمت قسمت آیات را نقل و مطالب معانی و بیانی و نحوی و صرفی و لغوی و قرائتی آنها را ذکر و به همین نحو پیش می‌رود تا به آخر می‌رسد و به مناسبت به اشعار و اقوال بزرگان از علماء و ادباء و عرفا چون سید مرتضی علم الهدی و خواجه انصاری و ابن شهر آشوب و سفیان ثوری و شافعی و ابوحنیفه و ابوالطیب متنبی و مفسرین معروف و غیرهم استشهاد کرده‌اند و اشکالات و سؤالاتی که ممکن است بشود در تحت عنوان «فان قلت» ذکر و خودشان جواب آنها را در تحت عنوان «قلت» گفته‌اند. اخبار و احادیثی از پیغمبر (ص) و ائمه اثنا عشر (ع) نیز به مناسبت نقل می‌کند و از حاشیه میرسید شریف (-816ق) بر کشاف به مناسبتی نام می‌برند. مجلد ذیل که مشتمل بر تفسیر ربع قرآن است تقریباً 24400 بیت می‌باشد بنابراین تمام این تفسیر 100000 بیت کتابت داشته است، مجلد سوم و مشتمل بر تفسیر سوره مریم تا آخر تفسیر سوره فاطر (ملائکه) می‌باشد. (ابن یوسف)