عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآیات و الاخبار و الاقوال

● عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآیات و الاخبار و الاقوال = العوالم = جامع العلوم و المعارف / حدیث / عربی ‘awālim-ul ‘ulūm wa-l ma‘ārif wa-l aḥwāl min-al āyāt wa-l axbār wa-l aqwāl = al-‘awālim = jāmi‘-ul ‘ulūm wa-l ma‘ārif بحرانی، عبدالله بن نورالله، ق12 قمری bahrānī, ‘abd-ol-lāh ebn-e nūr-o-llāh (- 18c) تاریخ تألیف: پنج‌شنبه 8 جمادی الاول 1115ق مؤلف، که از شاگردان مجلسی ثانی (ملا محمد باقر) و در عین حال گمنام بوده و چنان‌که از مقدمات کتاب عوالم استفاده می‌شود دچار فشارهای مادی نیز بوده است، کتاب عوالم را پس از استاد خویش در صد جلد و به اصطلاح خود صد کتاب تصنیف کرده و بیشتر آنها که قسمت مهمی از آن نیز به خط مصنف است در کتابخانه مجلس شورای ملی موجود است. عوالم در نام‌گذاری اجزاء و ابواب و ترتیب آنها بر اسلوب بحار الانوار تألیف ملا محمد باقر مجلسی نوشته شده و با آن کتاب مشترکات اصولی بسیار دارد به طوری که مطالعه‌کننده در ابتدا یقین می‌کند که فقط با تغییرات و اضافاتی از بحار الانوار گرفته شده ولی مصنف گذشته از آن‌که نامی از بحار نمی‌برد برخی گفته‌های وی نیز شاهد آن است که اقتباس و پیروی از کتاب بحار نداشته است. در جلد اول که به منزله مقدمه و فهرست مجلدات عوالم است از مجلسی به سمت استادی خویش فراوان نام برده و متذکر شده است که از وی اجازه داشته و از نسخ کتابخانه او استفاده‌های شایان برده است ولی در عین حال بسیار بعید و غیرقابل قبول است که از تألیف کتاب بحار بی‌خبر بوده و گویا نظر به این نکته و نکات فوق است که حاجی میرزا حسین نوری در کتاب الفیض القدسی در شرح حال مجلسی به اختصار نامی از وی و کتاب عوالم برده و آن را متخذ از بحار خوانده است و به هر حال عوالم دارای امتیازاتی است که مایه برجستگی و استقلال آن است. اینک بارزترین امتیازاتش یاد می‌شود: الف- شماره از اخبار را که در دسترس نبوده بیش از آنچه مرحوم مجلسی به دست آورده جمع کرده است؛ ب- کاملترین دوره تاریخ و شرح زندگانی حضرت رسول (ع) را در ده جلد که مجموعاً کتاب نهم عوالم را تشکیل می‌دهد داراست؛ ج- شرح زندگی حضرت مولی علی (ع) را از نقطه نظر معاصر بودن با خلفاء و همچنین با طلحه و زبیر و معاویه و روابط ایشان با آنها هر یک را به نام مستقل در چند جلد تدوین کرده و قسمت فتن و محن را نیز که مربوط به گوشه دیگری از حیات آن حضرت است در دو جلد مستقل و سپس تاریخ عمومی زندگانی ایشان را در جلد 15 در 8 جزء نگاشته در صورتی که مجلسی تمام خصوصیاتی که از حیات امیرالمؤمنین (ع) ضبط کرده در جلد 8 و 9 بحار گنجانده است؛ د- تمامی ابواب فقه را دارا و از کتاب 51 تا 98 مسائل فقهیه اختصاص دارد؛ هـ- طبق گفته مؤلف (در مقدمات) روایاتی را که از یکی از ائمه (ع) نقل کرده در صورتی که از هیچیک دیگر معصومین (ع) نقل نشده باشد با نقطه قرمز مشخص ساخته ولی در نسخه اصل که به خط مؤلف است به اندازه‌ای مغشوش و درهم است که تشخیص عبارات و کلمات آن نیز مشکل و یا غیرممکن است. در نسخه‌هایی که به‌طور متفرقه کتابت شده به‌واسطه همین اشکال این نکته مراعات نشده و در نتیجه این امتیاز از کتاب گرفته شده است. مشخصات و ترجمه کامل مؤلف را در هیچیک از کتب تذکره نیافتیم ولی به‌طوری که قبلاً اشاره شد حاج میرزا حسین نوری نیز در الفیض القدسی وی را از تلامذه مجلسی نامبرده و کتاب عوالم را متخذ از بحار دانسته و بیش از این درباره مؤلف توضیحی نداده است. (عبدالحسین حائری) طرز این کتاب این‌گونه است که مؤلف کلیه اخباری که در کتب معتبره عامه و خاصه در هر موضوع بوده با ذکر آن کتاب و نقل روات خبر در جای مناسب به آن ذکر و مواردی که محتاج به بیان و توضیح بوده در ذیل همان خبر تحت عنوان بیان یا توضیح شرح کرده و اشعار ادبی عربی و عباراتی از کتب لغت و غیره نیز به مناسبت در این قسمت نقل شده است. عوالم به حسب تقسیم مؤلف در صد کتاب می‌باشد، پنجاه کتاب در اصول و پنجاه کتاب در فروع، و مجموع جزءهایش صد و بیست و هشت جزء است و فهرست کتاب‌ها چنین است: 1. مقدمات کتاب؛ 2. عقل و مدح وی و ذم جهل؛ 3. علم و دانش؛ 4. اثبات صانع؛ 5. توحید؛ 6. عدل؛ 7. نبوت و حالات پیغمبران علیهم السلام؛ 8. داستان پیغمبران در چهار جزء؛ 9. احوال پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله در ده جزء؛ 10. خلافت در دو جزء؛ 11. احوالات حضرت زهرا علیها السلام؛ 12. امامت و احوال ائمه در چهار جزء؛ 13. احوال خلفای ثلاثه در سه جزء؛ 14. احوال طلحه و زبیر و معاویه و عمرو بن العاص در سه جزء؛ 15. احوال حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در هشت جزء؛ 16. احوال امام حسن علیه السلام؛ 17. احوال امام حسین علیه السلام؛ 18. احوال امام زین العابدین علیه السلام؛ 19. احوال حضرت باقر علیه السلام؛ 20. احوال حضرت صادق علیه السلام؛ 21. احوال حضرت کاظم علیه السلام؛ 22. احوال حضرت رضا علیه السلام؛ 23. احوال امام محمد تقی علیه السلام؛ 24. احوال امام هادی علیه السلام؛ 25. احوال حضرت عسکری علیه السلام؛ 26. احوال حضرت حجت علیه السلام؛ 27. احوال عالم مطلق؛ 28. احوال عالم علوی؛ 29. آنچه تعلق دارد به ستارگان؛ 30. احوال ملائکه؛ 31. احوال عالم مطلق؛ 32. آنچه تعلق به جمادات دارد؛ 33. آنچه تعلق به نباتات دارد؛ 34. احوال حیوانات؛ 35. جن و شیاطین؛ 36. احوال انسان؛ 37. پزشکی و درمان بیماری‌ها؛ 38. دنیا و آفات آن؛ 39. مرگ و عالم برزخ؛ 40. علامات قیامت؛ 41. معاد و عالم آخرت؛ 42. ایمان و کفر؛ 43. اخلاق‌های نیکو و زشت؛ 44. اوامر و نواهی؛ 45. گناهان؛ 46. آداب و سنت‌های شرعی؛ 47. احتجاجات در دو جلد؛ 48. اندرزها و خطب؛ 49. گفته‌های کوتاه حکمت‌آمیز؛ 50. آداب معاشرت؛ 51. احکام طهارت؛ 52. احکام نماز؛ 53. اعمال روز و شب؛ 54. اعمال هفته؛ 55. قرآن؛ 56. اذکار؛ 57. دعاها؛ 58. زکات و خمس؛ 59. احکام روزه؛ 60. اعمال ماه‌ها مطلقاً؛ 61. اعمال روزهای سال؛ 62. حج و عمره؛ 63. زیارت‌ها؛ 64. احکام جهاد؛ 65. امر به معروف و نهی از منکر؛ 66. مکاسب؛ 67. تجارت و بیع؛ 68. دیون؛ 69. رهن؛ 70. حجر؛ 71. اجاره؛ 72. مزارعه و مساقات؛ 73. ودیعه و امانت و عاریه؛ 74. کفالت و ضمان و وکالت؛ 75. صلح؛ 76. مضاربه؛ 77. جعاله؛ 78. وقف و حبس و سکنی و عمری و ترقب و هبه و صدقه؛ 79. سبق و رمایه؛ 80. وصیت؛ 81. نکاح؛ 82. فراق؛ 83. عتق و تدبیر و مکاتبه؛ 84. ایمان و نذر و عهد؛ 85. صید و ذباحه؛ 86. اطعمه؛ 87. اشربه؛ 88. لقطه و ضاله؛ 89. احکام حریم و احیاء موات؛ 90. احکام شفعه؛ 91. غصب؛ 92. قضاء؛ 93. شهادات؛ 94. قرعه؛ 95. مواریث؛ 96. حدود؛ 97. جنایات و قصاص؛ 98. دیات؛ 99. کتاب رجال؛ 100. اجازات بعضی علماء. چاپ: مشار عربی، ص641؛ ایران، سنگی، 1295ق، رحلی، 250ص [دنا 648/7- 6657 (248 نسخه)؛ فهرستگان حدیث 42/5-68 (186 نسخه)؛ الذریعة 356/15 و 357] شرح و حواشی: 1- عوالم العلوم (ترجمه)؛ اردکانی، حسین بن حسن (-12) 2- سرورالمؤمنین فی مناقب امیرالمؤمنین = کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابیطالب؛ اردکانی، احمد بن محمد ابراهیم (1175-1238) 3- ذیل سرور المؤمنین؛ اردکانی، احمد بن محمد ابراهیم (1175-1238) 4- مصائب الاسلام؛ اردکانی، محمد علی بن محمد حسن (-13) 5- عوالم العلوم و المعارف (مختصر)