عطریات

● عطریات = عطرشناسی (رساله در) / طبیعیات / فارسی ‘atrīyyāt = ‘atr-šenāsī (r. dar) خواجگی شیروانی xājegī šīrvānī رساله‌ای است جامع به نثر آمیخته به نظم در شناخت انواع عطریات و طریقه ساختن آنها و خوشبو کردن برخی اشیاء با استناد به اقوال حکمای متأخر و شنیده‌های مؤلف از استادان حاذق و نیز کتب فارسی و آنچه که از کتاب «سوگند ساستر» و «کندواد» از هندی به فارسی ترجمه کرده است. در هشت «فصل» در معرفت انواع و منافع عطرها و دوازده «باب» (طبق مقدمه) یا پانزده باب (طبق متن) در طریقه ساختن عطرها است: فصل 1. بیان معرفت مشک و طبیعت و منفعت آن؛ 2. معرفت عنبر؛ 3. معرفت انواع کافور؛ 4. انواع عود؛ 5. انواع صندل؛ 6. انواع عود قماری؛ 7. انواع زواد؛ 8. معرفت انواع سلارس (و کیفیت ساختن و نگهداری هر یک)؛ باب 1. بیان خوشبو کردن آب (شامل ده نوع)؛ 2. خوشبو گردانیدن جام‌ها (شش نوع)؛ 3. خوشبو گردانیدن کهرولیان جهت رنگ و زایل کردن بوی بعد دهان (چهار نوع)؛ 4. پخش مایه عبیر و ترکیب بو (دوازده یا هشت نوع)؛ 5. چکانیدن گلاب (چهار نوع)؛ 6. ساختن فتیله‌های شمع موم (سه نوع)؛ 7. شمع عود (هفت نوع)؛ 8. عود تیلیا و عود برمکی (یازده نوع)؛ 9. ساختن چوه (چووه) و ترکیب‌های کندراج (شش نوع)؛ 10. روغن غالیه (دوازده نوع)؛ 11. عنبر بریان و صندل پرورده کردن (چهار نوع)؛ 12. بیان سر شستن و اعضاء شستن و مالیدن چکه (چهار نوع). رساله در باب 12 تمام شده، اما پس از آن پنج برگ به همان خط، در بیان روش سفید کردن موم و چهار باب (از 12 تا 15) ضمیمه است که به لحاظ عدم امکان مقابله با نسخه‌ای دیگر مشخص نشد آیا این ابواب نیز جزء رساله فوق الذکر است یا خیر. چهار باب الحاقی عبارتند از: باب 12. ساختن عنبر سارا و برمکی (پنج نوع)؛ 13. پختن کافور (دو نوع)؛ 14. در شستن زباد و ترکیب آن (سه نوع)؛ 15. چکانیدن مید (دو نوع) و نیز ترکیب برمکی و عبیر مرتضوی نظامشاهی و غیره. با جستجوی زیاد، نشانی از این رساله در منابع و فهارس موجود دیده نشد و شایسته تصحیح و چاپ است.