عبرة الناظرین فیما جری بین آل الله و بین احمد بن زین الدین

● عبرة الناظرین فیما جری بین آل الله و بین احمد بن زین الدین = مراسلات احسائی و اخباری / کلام و اعتقادات / عربی ‘ibrat-un nāzirīn fīmā jarā bayn-a āl-il-lāh wa bayn-a aḥmad ibn-i zayn-od-dīn = morāselāt-e aḥsā’ī wa axbārī اخباری، محمد بن عبدالنبی، 1178 - 1232 ؟ قمری axbārī, mohammad ebn-e ‘abd-on-nabī (1765 - 1817) تاریخ تألیف: یک‌شنبه 7 ربیع الاول 1229ق؛ محل تألیف: بغداد شیخ احمد احسائی (-1242ق) و میرزا محمد بن عبدالنبی اخباری (مقتول در 1232ق) با اختلاف سلیقه و مرامی که داشتند مناظراتی نیز میان آن دو بوده که روشن‌کننده گوشه‌هایی تاریک از تاریخ است از آن جمله است نامه‌هایی که در این رساله گردآوری شده و نامه نخست از شیخ حسن بن علی توبی بحرانی است که پس از خواندن رساله ضیاء المتقین میرزا محمد اخباری از شیخ احمد احسائی در مورد نسبت و رابطه میان حکم الله واقعی منزل بر پیامبر (ص) و حکم اجتهادی که مجتهد آن را به نیروی استنباط به دست می‌آورد سؤال کرد و سؤال خویش را به صورت برهان (شکل دوم) درآورد: «الحکم الاجتهادی متغیر بتغیر ظن المجتهد ابدا. و لاشى من الحکم المحمدی الختمی الاسلامی متغیرا بتغیر المجتهد ابدا. فلا شئ من الحکم الاجتهادی بحکم محمد ختمی اسلامی ابدا ... فاذا ثبت التباین الکلی فکل متعبد بحکم اجتهادی متعبد بمتباين الحکم المحمدی الختمی الاسلامی ...». شیخ احمد احسائی در پاسخ این سؤال می‌گوید: «هذا شكل مشتمل على المغالطات لان المتغير فهم العالم الحكم من الدليل و هو جار فى الاصولى و الاخباری ...» و از موضع اصولیان دفاع می‌کند. میرزا محمد اخباری در توضیح و رد سؤال و جواب مزبور رساله‌ای نگاشت با نام «غمزة البرهان لنبهة الوسنان» و به پیوست نامه‌ای برای شیخ احسائی ارسال داشت و در آن نامه می‌نگارد: «ان كان حقا فاقبلوه و الا فبینوه و ان ترید و المهله فلتكن الرسالة عندكم امانه الى تيسير الجواب ...». شیخ احمد احسائی پس از دریافت رساله غمزة البرهان پاسخی گفت که دو نسخه حاضر را فراگرفته و در آن نامه (که به تاریخ شنبه 5 ربیع الاول 1229 نوشته شده) اخباری را به شدت مورد سرزنش قرار داد و بر بدگویی‌های او از علماء و اصولاً بر رفتار و گفتار و نوشتار او سخت خرده‌گیری کرد. احسائی در نامه خویش می‌گوید: «اطلاع یافتم که پاره ای از مردم قصد کشتن تو داشته اند و گمان دارم که سرانجام نیز کشته خواهی شد». میرزا محمد اخباری نامه احسائی را پاسخی مبسوط گفته و جمله‌های نامه او را یکایک نقل کرده و به شیوه دلخواه به تندی پاسخ می‌گوید. اینک پاره‌ای از نکات تاریخی که در پاسخ اخباری به چشم می‌خورد: الف - اخباری در این نامه‌های خاصه در پاسخ نامه احسائی در چند جا و با صراحت و اصرار خود را از خاندان پیامبر (ص) می‌داند و آن حضرت را جد خویش می‌خواند و در برابر احسائی را از خاندان دشمنان اهل بیت (ع) و گاه از بنی مروان؛ ب- اخباری خطاب به احسائی می‌گوید: «و ثبت کونک من الصوفیه الذهبیه و مرید الآقا هاشم الشیرازی بواسطه الشیخ محمد بن عبدالجبار القطیفی و ظهرت رسائلک فی التصوف.»؛ ج- اخباری خطاب به احسائی می‌گوید تو قبلاً از برادران بودی و اکنون نیز توانی بودن اگر اقرار به حق کنی. آغاز نامه احسائی به اخباری: «بسمله، حمد له و تصلیه فقد کتبتم فی هذه الرساله المسماة بغمزة البرهان اخلاطا عجیبه ... و مع هذا تکتب ان کان حقا فاقبلوه. ترید بالحق ما تهواه او ما تدعیه». آغاز نامه اخباری در پاسخ احسائی: «بسمله ... اما بعد فقد کتبتم فی هذه الرساله المسماة بغمزة البرهان اخلاطا عجیبه ... نسبة الاخلاط بلا بیانها و اسائة الادب فی التغلیط و التجهیل بلا بیان و لا دلیل». در حواشی نسخه نوشته‌هایی است از شیخ علی فرزند اخباری با نشان «علی ابن المصنف» یا «علی بن محمد» (الذریعه 60/16). آغاز: بسمله، الحمد لله و سلام علی عباده الذین اصطفی فهذه عبره الناظرین فی ما جری بین آل الله و بین احمد بن زین الدین الذی خرج عن زيه فنصب العداوه لذرية سيد المرسلين و انكر على من انكر منهم على قاتل ابن عمه من الذرية الطاهره ... صورة ما بلغ اليه الشيخ حسن بن على البحراني المعروف بالطيب من رسالة ضياء المتقين لازاحة العلة عن نفسه الحكم الاجتهادی متغير بتغير ظن المجتهد ... بينوا كيف الخلاص و لات حين مناص انجام: و دلیلی کتاب الله المحكم وسنة جدى الخاتم ... و كل ما خالف السنه فهو البدعة ... و من لم يحكم بما انزل الله فاولئک هم الكافرون و كان الفراغ ليلة الاحد السابع من ربيع الاول المولود سنه 1229 بمقابر قریش من ارض بغداد حامدا مصليا مستغفرا منيبا. [دنا 420/7]