ظهور الاسرار

● ظهور الاسرار = شرح مخزن الاسرار / ادبیات / فارسی zohūr-ol asrār = š.-e maxzan-ol asrār بدر خزانه بلخی، محمد بن قوام، ق8 قمری badr xazāne-ye balxī, mohammad ebn-e qavām (- 14c) وابسته به: مخزن الاسرار؛ نظامی، الیاس بن یوسف (530-614) تاریخ تألیف: 795ق کتاب مخزن الاسرار، نخستین مثنوی از پنج گنج نظامی گنجوی است که در 582ق، در بیست مقاله و یک خاتمه سروده شده است و در حدود 2260 بیت شعر دارد. این کتاب شرحی است موضوعی و ممزوج بر مخزن الاسرار نظامی گنجه‌ای. شارح در سبب تألیف و کیفیت شرحش می‌گوید: «... و در این وقت که یکی از فضلا آن را (مخزن الاسرار) شرحی ساخته، و دیگری حواشی پرداخته، اما از غرر محیط فضل درر معانی را استنباط کردن نتوانست، لاجرم بیشتری ابیات مشکل را ترک داد و نکات لطیف را غیرتحقیق نبسته، و هرچه در خاطر ایشان گذشته به قید کتابت آورده، و در إطناب معنی سهل مبالغت نموده، و از غرض اصلی بازمانده، و آنچنان بضاعت مزجات را که در بازار فصاحت کسادی تمام دارد در اسواق فضل عرض داد و بر دست کم‌دانان ناقص یقین فاحش فروخته ... بناء طایفه‌ای از یاران محرم و دوستان همدم باعث شدند تا چنانچه پیش ازین حواشی در قسم سکندرنامه خواجه نظامی مذکور نبشته شده است. مشکلات مخزن الاسرار نیز به عبارتی سریع الفهم شرحی مفصل و فصل مکمل پرداخته آید. بنابراین به تفحص و تتبع از بیست و چند نسخه مخزن الاسرار که صحت آن مظنون بود من جمله سه هزار و دویست و شصت و سه مثنوی کتاب مذکور یک هزار و سیصد و ده مثنوی که اشکالی داشته، بر اندازه قریحه جامده و طبیعت خامده خود شرحی نبشته آمد، و جمیع مثنویات و داستان‌ها بر سنن نسخه صحیح ثبت کرده شد». شارح در مقدمه این شرح خود را محمد بن قوام بن رستم بن احمد بن محمود بدر خزانه بلخی معروف به کرئی معرفی کرده و می‌گوید پیش از این بر دو قسم اسکندرنامه حواشی نوشته و بر حسب خواهش دوستان بر آن شده که مشکلات مخزن الاسرار را شرحی نگارد و بیست و چند نسخه از آن را به دست آورده و از 3310 بیت این کتاب 1309 بیت را که مشکل و درک معانی آنها بی شرح میسر نبود شرح و بسط داده است. آغاز: بسمله. حمد وسپاس مر فتاحی را که فاتحه کتاب او مفتاح اقبال خزاین غیب است ... اما بعد چنین گوید ریزه چین خوان علمای دهر ... محمد بن قوام بن رستم بن احمد بن محمود بدرخزانة البلخی المعروف بکوسی ... هست کلید در گنج حکیم ×× بسم الله الرحمن الرحیم در افتتاح کتاب تقدیم مصراع اول را به بسمله سبب آن بود که بسم الله جار ومجرور است ودرکلام عرب جار ومجرور الیه متعلق به فعل باشد چاپ: در نولکشور بی تاریخ چاپ شده ولی کسی نام شرح نگار را انداخته و نام ساختگی «ظهور الحسن بتهوری فرزند کلیم الله از اولاد سید ابوالحسن عریضی حسنی حسینی» را به جای آن گذارده است. [نسخه‌های منزوی 1256/2 و 3498/3؛ فهرست گنج بخش 1803/3؛ فهرستواره منزوی 645/7]