الطبيعة الخامسة

● الطبيعة الخامسة / كيميا / عربی at-tabī‘a-tul xāmisa جابر بن حیان، 120 - 198 ؟ قمری jāber ebn-e ḥayyān (739 - 814) یکی از رساله‌های «كتب الموازین» جابر بن حیان است. در آن از طبیعت و میزان‌ها سخن به میان می‌آورد و گوهرهای ساده مانند آسمان‌ها و ستارگان را طبیعت پنجم و گوهرهای آمیخته از چهار عنصر را طبیعت سوم و گوهر گرما و سرما و خشکی و تری را طبیعت دوم می‌نامد و اندکی از هندسه اقلیدس می‌آورد و باز طبیعت پنجم را به فصل مانند می‌سازد و از جالینوس و کتاب التقرير خود یاد می‌کند. آنگاه از اشتقاق و چند بحث لغوی می‌آورد و پس از بحثی منطقی و کیمیایی به سید خود سوگند می‌خورد و از مماثله و مقابله یاد می‌کند. (دانش پژوه) سزگین (252/4-256) این رساله را نوزدهمین رساله «کتب الموازین» ذکر نموده است. آغاز: كتاب الطبيعة الخامسة لابی موسی جابر ... بسمله. رب اعن بهدايك، الحمدلله و به نستعین و او من اتوکل عليه، و اشهد ان لا اله الا الله وحده لاشريك له ... فينبغي ان تعلم انا قد ذكرنا في كتبنا هذه الموازين على جميع الاراء و لكل واحد من جميع الاشياء و احدث حادثا لا من القاعدة و لا من ... و قد سمينا كتابنا هذا كتاب الطبيعة الخامسة ... انجام: و قد اتينا على جميع ما فى هذا الباب، فلیکن الان آخر هذا الكتاب. تم كتاب الطبيعة الخامسة بحمدالله تعالی، و منه و صلواته على خير الناس. [دنا 333/7 (8 نسخه)؛ ریحانة الادب 108/5؛ تاريخ التراث العربی 364/4]