صرف اللسان

● صرف اللسان = صرف فارسی منظوم و منثور = صرف / صرف / فارسی و عربی sarf-ol lesān = sarf-e fārsī-ye manzūm va mansūr = sarf جامی، عبدالرحمن بن احمد، 817 - 898 قمری jāmī, ‘abd-or-rahmān ebn-e ahmad (1415 - 1493) به نوشته دانش پژوه (میکروفیلمها 163/1) در رمضان 867ق نگاشته شده است. نخستین منبعی که از آن یاد کرده، شاگرد مؤلف عبدالغفور لاری ( - 912ق) است که آن را با نام «رساله صرف فارسی منظوم و منثور» آورده است (مشترک 2599/13). به اعتبار موضوع به نام «صرف منظوم» (نسخه‌های منزوی 2988/4) و «صرف» (همان 2068/3) آمده است. «صرف اللسان» نیز نامی است که از سرآغاز نسخه‌ها گرفته شده است. شاه ولی الله دهلوی ( - 1176ق)، برخی از بیت‌های آن را با نام جامی تیمناً در صرف منظوم خود که نظم صرف میر جرجانی را ماند، جای داده است. در سرآغاز یکی از نسخه‌های پاکستان (مشترک) نام مؤلف «ملا میر حسین واعظ سبزواری» آمده است. صرف زبان عربی است به نظم و برخی جاها چون صرف صیغه‌ها به نثر، نامبوب، با سربندهای در خور: تقسیم کلمه به اسم و فعل و حرف، میزان کلام عرب که کلمات را با آن سنجند، تقسیم اسم و فعل به مجرد و مزید، در بیان بناهای ثلاثی مجرد، بناهای رباعی مجرد، بناهای خماسی مجرد، ابواب ثلاثی مجرد در فعل، ابواب ثلاثی مزید فیه، ابواب رباعی مجرد و مزید، در بیان وجوه سبعه، در بیان معنی مصدر ... . (احمد منزوی) آغاز: بسمله. صرف اللسان نحو ثنائه اولی و عطف العنان الی نعت خاتم انبیائه احری. یعنی گردانیدن آلت زبان به ثنای خداوند جهان بهتر ... تقسیم کلمه به اسم و فعل و حرف: کلمات عرب سه قسم بود ×× نامشان حرف و فعل و اسم بود همچو بالله اقسم ای فرزند ... انجام: باب افعلال الاقشعرار موبر اندام برخاستن. تمام شد صرف اللسان [نسخه‌های منزوی 2068/3: نشانی 2 نسخه و 2988/4: نشانی 3 نسخه؛ مشترک پاکستان 2599/13: نشانی 4 نسخه؛ دنا 128/7-129 (26 نسخه)]