صحاح اللغة

● صحاح اللغة = تاج اللغة و صحاح العربية = الصحاح / لغت / عربی ṣiḥāḥ-ul luġa = tāj-ul luġa wa ṣiḥāḥ-ul ‘arabīyya = aṣ-ṣiḥāḥ جوهری، اسماعیل بن حماد، - 393 قمری jowharī, esmā‘īl ebn-e hammād (- 1004) تاریخ تألیف: 383ق از مهمترین کتاب‌های لغت عربی است که بر اساس تحقیق شخصی و استقراء و تتبع مؤلف در محاورات اعراب بادیه‌نشین است و طبق گفته وی در دیباچه کتاب، نخستین کسی که لغات عربی را به ترتیب حروف تهجی مرتب کرده است. مؤلف خود در مقدمه و خاتمه، نامی برای کتاب نگذارده و آن را بدین سبب صحاح گویند که مؤلف خود در مقدمه گفته: «اما بعد فانی قد اودعت هذا الکتاب ما صح عندی من هذه اللغه...». کتاب صحاح در دو جلد به ترتیب حروف الفباء مشتمل بر 28 «باب» و هر باب دارای 28 «فصل» (بعدد حروف الفبای عربی) نوشته شده اما بر خلاف بیشتر کتب لغت حروف اواخر کلمات را در نظر گرفته (چنانکه شیخ طریحی نیز در مجمع البحرین همین سبک را اختیار کرده است). ثعالبی که خود از بزرگان ادب و شهسواران میدان دانش و صرافان سخن بوده یک چند سال پس از تألیف «صحاح» که یتیمة الدهر را تألیف نموده درباره آن گفته: جوهری را کتابی به نام «الصحاح» در لغت می‌باشد که بهتر از «جمهره» و دلنشین‌تر از «تهذیب اللغه» می‌باشد و از آن زودتر نتیجه توان گرفتن تا از «مجمل اللغه» و ابومحمد اسمعیل بن محمد نیشابوری که این کتاب صحاح به خط مؤلف نزد او موجود است درباره وی گفته: «هذا کتاب الصحاح سید ما ×× صنف قبل الصحاح فی الادب / یشمل انواعه و یجمع ما ×× فرق فی غیره من الکتب». او لغت عرب را از زبان اعرابی که اصلاً مراوده با اجانب نداشتند و زبان ایشان در عربیت اصلیه باقی و مخلوط به کلمات بیگانه نبود اخذ نموده، با این که زبان مادری او ترکی بوده، از پیشوایان لغت عرب محسوب می‌شود. جوهری خط بسیار نیکویی داشت و با ابن مقله و امثال او هم‌تراز، در عصر خود بی‌بدل و در خوبی ضرب المثل بود. عاقبت باز به نیشابور برگشت و به تدریس و تألیف آغاز کرد. گویند که در آخر عمر مبتلا به اختلال حواس گردید. به خیال پرواز کردن افتاد و در اثر همین خیال، دو لنگه در را زیر بغل گرفته و به جای بلندی رفت و به گمان پرواز کردن، خود را پائین انداخته و جان داد. آغاز: بسمله. الحمد لله شکرا علی نواله و الصلوة علی محمد و آله اما بعد فانی قد اودعت هذا الکتاب ماصح عندی من هذه اللغه التی شرف الله منزلتها و جعل علم الدین و الدنیا منوطاً بمعرفتها علی ترتیب لم اسبق الیه و تهذیب لم اغلب علیه فی ثمانيه و عشرین بابا و کل باب منها ثمانية و عشرون فصلا علی عدد حروف المعجم و ترتيبها الا ان يعمل من الابواب جنس من الفصول بعد تحصیلها بالعراق روايه و اتقانها درایه و مشافهتی بها العرب العاریة فی دیارهم بالبادية ... باب الالف المهموزه من كتاب الصحاح في اللغه قال ابونصر اسمعیل بن حماد الجوهری رضی الله عنه نذكر في هذا الباب الهمزه الاصليه ... انجام: قال ذوالرمة: ألا يا اسلمی یا دارمی علی البلی ×× و لا زال منهلاً بجرعائک القطر چاپ: بارها در هند و مصر و ایران چاپ شده است؛ مشار عربی، ص585؛ تبریز؛ سنگی؛ 1270ق؛ رحلی [دنا 43/7- 51 (248 نسخه)؛ کشف الظنون 1071/2 و 1071/3، فرهنگنامه‌های عربی به فارسی 142-149؛ معجم المطبوعات العربية و المعربة 723/1؛ لغت نامه دهخدا 56/3؛ الاوقاف العامة موصل 185/2 و 118/4] شرح و حواشی: 1- ترویج الارواح في تهذيب الصحاح؛ زنجانی، محمود بن احمد (- 656) 2- تنقيح الصحاح؛ زنجانی، محمود بن احمد (- 656) 3- مختار الصحاح = مختصر الصحاح؛ زین الدین الرازی، محمد بن ابی بکر (- 666) 4- صراح اللغة = الصراح من الصحاح = ترجمه صحاح اللغة؛ جمال القرشی، محمد بن عمر (-7) 5- الجامع = مختصر صحاح؛ سید محمد بن سید حسن (- 866) 6- ترجمان الصحاح؛ قره پیری، محمد بن يوسف (- 886) 7- صحاح اللغة (مختصر) = مختصر الصحاح؛ ابن صائغ دمشقی، محمد بن حسن (645- 720) 8- صحاح اللغة (ترجمه) = لغت وان قولی وانقولی، محمد بن مصطفی (- 1000) 9- الايضاح فی شرح عبارة القاموس و الصحاح؛ مدرس حائری، محمد (- 14) 10- صحاح اللغة (مختصر) = مختصر الصحاح؛ معلانی، عبدالرحیم بن عبدالله 11- صحاح اللغة (مختصر)؛ مغربی، عبدالرحیم بن عبدالله 12- مختار اللغة مختصر من الصحاح؛ محمود بن اویس 13- مختار الصحاح (2 عنوان) 14- صحاح اللغة (مختصر) 15- ملخص الصحاح