الصافی فی شرح الکافی

● الصافی فی شرح الکافی = شرح کافی / شرح حدیث / فارسی aṣ-ṣāfī fī š.-el kāfī = š.-e kāfī قزوینی، خلیل بن غازی، 1001 - 1089 قمری qazvīnī, xalīl ebn-e qāzī (1593 - 1678) وابسته به: الکافی کلینی، محمد بن یعقوب ( - 329) اهدا به: شاه عباس دوم (1052-1077) تاریخ تألیف: 1064-1084؛ محل تألیف: قزوین شرح مفصلی است بر کتاب «الکافی» ثقة الاسلام کلینی که پس از نوشتن مقداری از شرح عربی خود «الشافی فی شرح الکافی» بدان پرداخته است. این شرح در 36 کتاب در بیست سال (1064-1084) فراهم گردیده است. متن روایت‌ها را به عربی به عنوان «اصل» و به فارسی به عنوان «شرح» گزارش می‌دهد و در شرح به خصوصیات لغوی الفاظ و ضبط و اعراب آنها نیز می‌پردازد. در دیباچه صافی آمده که در شعبان 1064 شاه عباس دوم ــ که قزوینی او را «حسینی موسوی صفوی» می‌خواند ــ به قزوین آمده و با گرمای تابستان قرآن می‌خواند و روزه هم می‌گرفت. در رمضان همین سال شبی دانشمندان قزوین را به افطار خواند و از آنها درباره کتاب‌های حدیث درست دوازده پیشوای شیعی پرسید. به من نگریست و همین که دانست که به گزارش عربی کافی کلینی می‌پردازم فرمود که بایست گزارشی دیگر به فارسی بنویسی. قزوینی می‌نویسد که من نشانه‌هایی در شاه بدیدم که با دو حدیث یاد شده در غیبت طوسی سازگار داشت و به او چنین گفتم که در آن کتاب دارد: «یخرج بقزوین رجل اسمه اسم نبی تسرع الناس الی طاعته المشرک و المومن یملاء الجبال خوفا»، نیز: «یخرج رجل من الدیلم یملاء الجبال و السهل و الوعور خوفا و مهابة و یسرع الناس الی طاعته البر و الفاجر و یؤید هذا الدین». دیلمی که در این دو جا یاد شده هم نام کویی است که «دولتخانه مبارکه» در آن است و اکنون آن را «دیلمه کوچه» می‌گویند و هم نام مردمی است که قزوین در مرز آنها است پس این دو خبر درست با شاه می‌سازد. در عباس‌نامه میرزا محمد طاهر قزوینی هم یادی از این گونه دستورهای شاه که به قزوینی و مجلسی یکم داده بود شده است. آغاز: بسمله. و به نستعین (و به ثقتی) فتح صافی گنجینه شاهی شرح احادیث کافی رازداران الهی گشاد نعیم نامتناهی حمد بی شریکی است تعالی شأنه که بدلالت کریمه و ما کان الناس الا امة واحدة فاختلفوا و کریمه کان الناس امة واحدة فبعث الله النبیین جمیع افراد انسان را جاهل بغیب و مائل بدعوی و اختلاف آفریده تا در هر چه بیمکابره اختلاف در آن و در دلیل آن رود و خلایق را احتیاج بکسی که حکم کند در آن شود همگی محتاج بحکم الهی و کتاب سماوی باشند ... چنین گوید ... خلیل بن الغازی القزوینی ... که در شعبان هزار و شصت و چهار هجری ... پادشاه زمان ... السلطان محمد الملقب بشاه عباس ثانی الحسینی الموسوی الصفوی ... در ... قزوین ... نزول اجلال نمود ... در ماه رمضان ... قصد ثواب افطار روزه داران ... باحضار علما ... فرمان داد ... التفات باین بی مقدار کرده شغل شرح کافی کلینی مسمی بشافی را معلوم ساخت پس ... فرمان ... صدور یافت بشرحی دیگر بر کافی بزبان فارسی ... تا جمیع خلایق ... بسهولت دریابند کتاب ایمان و کفر: بسمله الحمدلله الذی حبب الینا الایمان و کره الینا الکفر و الفسوق و العصیان ... و بعد چون به توفیق الهی و به توجه پادشاهی مامور شد فقیرحقیر خلیل بن الغازی القزوینی ... و به انجام رسانید شرح کتاب العقل و کتاب التوحید و کتاب الحجة را، شروع نمود در شرح کتاب الایمان و الکفر که کتاب چهارم است انجام: کتاب عقل و توحید: اشارت به توفیق است ... این از الحاقات کاتبان است. یعنی: تمام شد کتاب عقل و توحید، از جمله کافی و لاحق می‌شود آن را کتاب الحجه که جزء دوم است از کتاب کافی ... و حمد، الله راست اولا و آخرا و ظاهرا و باطنا. فرغ الشارح ... یوم الاربعاء الرابع و العشرین من شهر محرم الحرام سنة ست و ستین و الف ... هزاران درود و هزاران سلام ز ما بر محمد و آلش. تمام. چاپ: مشار فارسی، ج3، ص3369؛ بخش اصول کافی از این ترجمه در لکهنو (نولکشور) به تصحیح تصدق حسین صاحب در هفت جزء در 24-1322=1905 م به چاپ سنگی رسیده؛ لکهنو، سنگی، 1323ق/1905م، رحلی، 1061ص؛ با تحقیق محمد حسین درایتی و حمید احمدی جلفایی، قم، دارالحدیث، 1387ش، 2 جلد (کتاب عقل و توحید) [دنا 24/7- 38 (418 نسخه)؛ الذریعة 4/15 و 27/14 و 245/17؛ مکتبة امیرالمؤمنین 470/2-472؛ فهرستگان حدیث 481/4- 514 (328 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 397/9] شرح و حواشی: 1- الصافی فی شرح الکافی (منتخب) 2- الصافی فی شرح الکافی