شرح قصیده حولیه

● شرح قصیده حولیه = شرح قصیده مجمع الفوائد / کیمیا / فارسی š.-e qaṣīda-ye havlīyya = š.-e qaṣīda-ye majma‘-ol-favā’ed جوهری تبریزی ، عبدالله، ق7قمری jowharī tabrīzī, ‘abd-ol-lāh (13c) وابسته به: قصیده حولیه = مجمع الفوائد؛ جوهری تبریزی، عبدالله (قرن 7) در شرح قصیده حولیه در کیمیا از خود عبدالله جوهری تبریزی زنده در 680ق که به شام سفر کرده و با بزرگان آنجا مانند ملک ناصرالدین بن عزیز بن ناصر بن صلاح الدین سلطان دیدار کرده و با ارغون پادشاه ایران برخورده است. در آن از شعرهای سوزنی و قطران و مهستی و بندار رازی و ابراهیم حداد زنجانی آمده و از عزالدین کرخی و جابر یاد شده است. از خود او هم در آن یاد شده است و در آن آمده «من دیدم در شهر تبریز در سنه 686 ست و ثمانین و ستمائة»؛ نیز در آن از میاوس حکیم و محمد بن امیل یمنی و طغرایی و ابن عباس و قشیری و امام فخر رازی و محمد غزالی و امام شافعی و ابن سینا و ابن مغدیف مغربی و احمد ماردینی و سنایی یاد شده است. در آن از کتاب‌هایی چون: شذور الذهب اندلسی مغربی، خریده الدهر، اسرار نامه عطار، مقامات حریری، ارض النجمیه محمد بن امیر یمنی، شرح الرموز، مروج الذهب مسعودی، ماء الورقی محمد یمنی، الحماسة البصرية صدرالدین بصری، الحماسة ابی تمام، صحاح جوهری، کتاب کیمیای ارموی، تراکیب الانوار موید الدین طغرایی، جراب الغش در «ابا» ها، سر الكواكب طغرایی، رسالة الروحانيین همو، شرح نود و نه نام سعد الدین حموی، سبعین کبیر جابر و خواص او، صحیفه خالد بن ولید نیز نام برده شده است. این است نمونه‌ای از مطالب کتاب: 1. تعریف و تحقیق کلمه ناوک؛ 2. تحقیق کلمه حی؛ 3. اسامی انواع عطریات؛ 4. تعریف و اسامی هفت طبقه چشم؛ 5. داستان ساختمان دلوکه ملکه که بسیار مرموز و عجیب بوده؛ 6. تعریف هوای صالح؛ 7. صفات جواهر؛ 8. شناب بجای شنا؛ 9. حکایت موسی و خضر؛ 10. سؤال از شیخ خود در معنی و علت تسمیه عرش به عظیم و کریم؛ 11. شعر از ارجانی؛ 12. حکایت معاندت امیر بوغا و نصارا در زمان ارغون با مؤلف و کشته گشتن همه آنان در یک روز؛ 13. احترام کردن اهل تبریز شهاب الدین کیمیاگر را و ذلیل شدن او؛ 14. عطایای سلطان به شهاب الدین کیمیاگر؛ 15. انانیت ولی و نبی و نتایج آن؛ 16. چهل و هشت صفت صاحب حسن؛ 17. حکایت صیاد و حضرت رسول (ع)؛ 18. اسامی دارندگان اکسیر؛ 19. تعریف حربا و وجه شباهت او با کیمیا و مطالبی در این مورد که بسیار ممتع است؛ 20. اشاره به اینکه کیمیا در خاندان حضرت مولی علی باشد و دلیل بر شیعه بودن مصنف؛ 21. دو رباعی که شاید از مؤلف است؛ 22. شعر از سنائی؛ 23. مقابله با مفتتح گلستان سعدی؛ 24. مکاشفه و اشراقی که به مؤلف روی داده در تربت شیخ سعدالدین در ولیان کوه تبریز؛ 25. اصطلاحات کشتی رانی و غواصی؛ 26. نقل از احیاء العلوم امام غزالی؛ 27. معنی لغت لالا و تشبیهی لطیف؛ 28. کتاب مفتاح الحكمة العظمی؛ 29. اسامی هفت گانه مهره‌ها و منصوبه‌های نرد؛ 30. شرایط و خصلت کریم؛ 31. تعریف تاج و اکلیل؛ 32. محل اراده در دماغ است نه در دل؛ 33. نقل من شرح رسالة السفيان الثورى من تفسير الكاشفى (حاشیه)؛ 34. آداب تیراندازی و انواع آن ورای حکماء درباره این فن؛ 35. اشاره به مرزبان نامه و پروانچی؛ 36. مناجاة و اشعار مؤلف؛ 37. اسامی انواع نیزه؛ 38. اسامی هفتگانه ماء الحكماء؛ 39. اشاره به حکایت لاکپشت و بوزینه کلیله و دمنه؛ 40. نام خورشها و اباها؛ 41. اشاره به اینکه سی سال سر کیمیا را مستور داشته؛ 42. اشاره به اینکه به تهمت جاسوسی او را گرفته و هلاکو خان فرمان قتلش را داده بود و وقایع دیگر؛ 43. روایت شیخ احمد ماردینی از عماد الدین طبیب از شیخ علی حاضری؛ 44. روایتی که در جامع دمشق از پیری صد و بیست ساله به نام شریف شنیده؛ 45. روایت از شیخ علی حاضری در قلعه دمشق در دار الکاملیه؛ 46. حکایة شرف الدین ثابت و عم زاده جوهری در شهر سیواس؛ 47. حکایت مهستی با غلام و چندین رباعی مهستی؛ 48. حکایت عربشاه طباخ ملک اشرف و شرح تصویر سکه‌ها در تاریخ 65 هجری؛ 49. حکایت لقلق و روباه؛ 50. حکایت سه یار موافق؛ 51. حکایت سوداگری ناظم و مؤلف در تبریز به سال 650؛ 52. حکایت دستگیری مؤلف زمان سلطان عزیز الدین سلطان ارزن در 650 در دور هلاکوخان؛ 53. حکایت مؤلف زمان ارغون و امیر بوغا؛ 54. حکایت دختر سبزی فروش بغداد و خلیفه؛ 55. حکایت مؤلف با دیوانه در بازار انکش تبریز؛ 56. حکایت خالد بن یزید باخسوره خویش مریانوس؛ 57. حکایت یعقوب به سهل؛ 58. حکایت جنید و سهل تستری؛ 59. حکایت ذوالنون مصری و پیر در لاذقیه؛ 60. حکایت عبدالملک و مهره بازوری او در تفصیل ساختن آن مهره؛ 61. حکایت آن پیر که در بصره کربه و ماکیان داشت؛ 62. حکایت مست و قاضی در بغداد؛ 63. حکایت ابونعیم و مضحک گفتن او در عهد حضرت رسول؛ 64. حکایت محمد جوینی و عز الدین کرخی زمان اباقاخان در مدرسه شهرستان قزوین؛ 65. حکایت محمود پولادگر در شهر تبریز؛ 66. حکایت یوسف قمینی در کوه لبنان؛ 67. حکایت عبدالله مصری به نقل از کتاب ماء الورقی محمد یمنی؛ 68. حکایت مؤلف با ملک ناصرالدین پادشاه شام و علی صعیدی در 650 با لطائف؛ 69. حکایت ابوبکر و صحابی هنگام مرگ؛ 70. حکایت امیر صافی و شهاب الدین راوی وی؛ 71. حکایت برهان الدین نسفی که از کیمیا گران بود و ابن سینا؛ 72. حکایت مؤلف با ارغون بن اباقاخان و شهاب الدین کیمیاگر در تبریز؛ 73. حکایت بقراط با شاگرد خویش؛ 74. حکایت بلوقیا؛ 75. حکایت خبیص راهب بابکتر زبندق داری پادشاه مصر به روایت زین الدین طبیب؛ 76. حکایت جمال الدین مذهبی با مؤلف؛ 77. حکایت خطیب جامع دمشق در آدینه نخستین شوال سال 550 هجری؛ 78. حکایت طبیب بخاری و ارغون در 681؛ 79. حکایت ارس از مصحف الحيوة؛ 80 حکایت فرندیس پادشاه فرنگ و خاج؛ 81 حکایت مجنون بنی عامر؛ 82 حکایت شاگردی مؤلف خدمت علاء الدین منطقی طاوسی در قزوین؛ 83 حکایت قاضی مصر با ملاح در کشتی؛ 84. حکایت ذوالنون و سیاه حبشی؛ 85. حکایت شیخ اسحق کلابادی؛ 86 حکایت جد البحر و پیر سنگبر؛ 87. سرگذشت خود مؤلف که بی سواد بوده و پس از وصول به این علم ابواب علوم بر رویش گشوده شده؛ 88 سخن مؤلف درباره سودهای این کتاب و شیوایی آن؛ 89 تعریف پرنیان و انواع آن؛ 90. تعریف قصائد سبعه طوال؛ 91. مثل سایر «مشت گرسنه از گرزشاه سنگین تر است»؛ 92. عیار زر مغربی و مصری؛ و شعرهای فارسی بسیاری در این کتاب دیده می‌شود. (دانش پژوه) مؤلف این اثر در عین حال که کیمیاگر است، در ادب پارسی از نظم و نثر دارای قدرت است و در شعر «جوهری» تخلص می‌کرده (صدر عالم را بگوید که محمد جوهری ×× تا کی اندر سلسله بر بسته چون دیوان شود). آنچه از متن بر می‌آید این است که مؤلف مقیم تبریز بوده است و از ذکر داستان شهاب الدین کیمیاگر به سال 681 ق و هم داستان او در بازار تبریز به سال 660ق می‌رساند که از مردمان اواخر قرن هفتم هجری است. اسلوب شرح در آن چنین است که هر بیتی مصدر است به عنوان «شرح بیتی دیگر» و مختوم به «شرح این بیت تمام شد الحمد لله و صلوات الله على سيدنا محمد و آله اجمعین» (با جمله‌های ختم مشابه مذکور. كشف الظنون (2: 229) اثر منظومه را با عنوان «قصيدة فی الکیمیا» ذکر نموده و آورده است که عدد ابیات آن 152 است، اما شاعر را نشناخته است و هم آورده است که خود شاعر این قصیده را شرح قطوری نموده است. آغاز: بسمله، در کمال حسن رویش چون جمال آمد جبین ×× از صباح روی او فی الحى نادوا مصبحين. الحمد لله که شرح این قصیده بر قوت سخن این بزرگ کرده می‌شود که می‌فرماید: المعنى فى قلب الشاعر زیرا بر هر کسی که بی این شرح این ابیات را مطالعه فرمودی پنداشتی که غزلی گفته و دلارامی را ...