شرح دیوان انوری

● شرح دیوان انوری = شرح مشکلات / ادبیات / فارسی š.-e d.-e anvarī = š.-e moškelāt فراهانی، ابوالحسن، - 1040 قمری farāhānī, abo-ol-hasan (- 1631) وابسته به: دیوان انوری ابیوردی؛ انوری، محمد بن محمد (- 583) در دو بخش: 1. شرح قصاید، 2- شرح مقطعات او. در پایان شرح قصاید از وجود اغلاط در آن چنین پوزش می‌خواهد: «چون اول تألیفی است که در اوائل سن توجه به ترتیب آن گماشته و بواسطه بعضی موانع که لازمه ایام جوانی است فرصت تفحص و استکشاف و عرض کردن بر یاران صاحب انصاف نداشته‌ام و پیش از آنکه من راضی به انتشار باشم منتشر شد خطاهای این کثیر الخطا را بذیل اصلاح بپوشند». وی در این کتاب فقط شعرها و واژه‌های دشوار را گزارش نموده است. نخست یک یا چند بیت را نویسد و گزارش می‌نماید و سپس واژه‌های چند شعر دیگر دنبال آن را آورده و گزارش می‌نماید. از شعر شاعران بزرگ گواه می‌آورد و از کتاب‌های کلاسیک زمان خود نقل کند. وی در این کتاب از کتاب‌های زیر نقل می‌کند: التفهیم بیرونی (-440ق)، شرف‌نامه منیری، نزهة القلوب مستوفی (-750ق)، اصطلاحات الشعراء آذری، جوهریه خواجه نصیر طوسی (-672)، مجمل التواریخ، شرح دیوان خاقانی از شیخ آذری، اداة الفضلاء دهلوی، شرح هیاکل النور دوانی (-907ق)، کفایة الحساب غیاث الدین منصور دشتکی (948)، شرح تذکره از شمس الدین، روضة الصفا از میر خوند، فرهنگ حسین وفائی، حدایق العجم، مجمع الامثال میدانی، منتخب کتاب تکمیل از میر عطاءالله، معیار الاشعار خواجه نصیر، المعجم فی معاییر اشعار العجم از شمس قیس، حاشیه شرح جدید تجرید از ترمذی، ترجمه فارسی معاد از بوعلی، تأویلات عبدالرزاق کاشی (-730ق)، فرهنگ میرزا، تحفه، حدیقه سنائی، فرهنگ شمس فخری، ربیع الابرار زمخشری، امامت خواجه نصیر، جام جهان نما از غیاث الدین منصور، رساله از رسایل فرس به خط قدیم، شرح مقامات حریری از جوهری، عجایب المخلوقات، شرح دیوان از قاضی میر حسین، السامی فی الاسامی، اشعار حافظ شیرازی، خفاف، مهجة التوحید. نسخه‌های این شرح بسیار مختلف است. آغاز 1: (دیباچه): سپاسی که از روی خرد بر ذمه جمله خانواده امکان لازم است آنست که بفریب ادراک لاف ستایش یزدان پاک نزنند ... فهم رازش نکنم او عربی من عجمی -لاف مهرش چه زنم او قرشی من حبشی شرائف الصلوة ... علیه و علی اهل بیته الطاهر ... اما بعد خامه جهان نورد این گوشه نشین بساط سخن ابوالحسن با آنکه بر مرکب بیان سوار بود، یا چندان سیاحت اقلیم خیال نمود که نعلین دوات از پایش افتاد و آبله‌های قدمش سیاه شد بتازگی از شهرستان سخن میرسد پست و بلند الفاظ و معانی طی کرده بسر چشمه فیض الهی پی برده غرائب شگرف و عجائب ژرف دیده، بحکم آنکه مسافرانرا ره آوردی در کارست شرح قصائد دیوان رفیع بنیان حکم نکته طراز ... اوحدالدین انوری ... ارمغان وار آورد تا در مذاق دوستان سخن رس و عزیزان صبح نفس خوشگوار آید. گرچه پیشت نکرد کس تعریف ×× که مرا چیست پایه و مقدار / سخنم خود معرف هنر است ×× چون نسیمی که آید از گلزار امید که بزرگان بساط سخن خرده نگیرند و این بضاعت مزجاة را درپذیرند ... پنهان نماند که چون بسیاری از شاهدان ابیات این کتاب از نقاب خفا خلیع العذار بود ... به شرح ابیات مشکله قناعت نمود و بعد از فراغ از شرح اشعار معضله تفسیر لغات مشکله ابیات غیر مشروحه در هر مقام نمود به ترتیب طبیعی آن ابیات مگر جایی که لغات مشکله آن مقام سبق ذکر یافته باشد ... باز این چه جوانی و جمالست جهان را 2 (آغاز قصاید): بازین چه جوانی و جمال است ×× وینحال که نو گشت زمین و زمان را / هم جمره برآورد فرو برده نفس را ×× هم فاخته بگشاد فرو بسته زبان را. جمره بنا بمشهور بخاریست که در آخر زمستان براید 3 (آغاز مقطعات): ای نام تو قالب عبارترا روح ×× در راه تو پای عقل و دانش مجروح / عمرم همه صرف شرح گردید و نشد ×× یکقطعه ز دیوان کمالت مشروح. تعالی الله چه قادریست متعال ... و بعد شیرازه بند شیرازه بند حیرانی ابوالحسن الحسینی الفراهانی را قرار در خاطر چنان و اراده آن بود که قبل از شروع در شرح مقطعات این دیوان رفیع بنیان و در اصطلاح شرح قصاید انجام: 1 (انجام قصاید): تعلیم کسی را چیزی آموختن و مراد از تعلیم رسن تابی تعلیم رفتن و برگشتن است دول بضم دال دلو آبی پر، اینست آنچه بی تأویل در شرح قصائد بر زبان قلم آمد توقع از رأی صواب نمای صاحبان فطرت و فطنت که این نسخه بمطالعه ایشان مشرف میشود آنست که چون اول تألیفی است که در اوایل سن ... و اعتراض بر کسی که خود معترف بخطاست نپوشند والسلام على من اتبع الهدى. 2 (انجام مقطعات): چخی بفتح جیم فارسی یعنی بر روی او خیره شوی و عتاب کنی. حبل رشته. ابوالفرج شعریست معروف از رو نه که از جمله خراسان است. فرخی شعریست معروف از سیستان و الله اعلم. چاپ: 1340ق، به کوشش مدرس رضوی [دنا 709/6- 712 (105 نسخه)؛ نسخه‌های منزوی 3459/5 و 125/2؛ الذريعة 165/13 و 265/13 و 109/9؛ فارسنامه ناصری 138/1و145؛ تذکره نصرآبادی ص 276-277]