شرح دیوان امیر المومنین (ع)

● شرح دیوان امیر المومنین (ع) / ادبیات / فارسی š.-e d.-e amīr-al-mo'menīn میبدی، حسین بن معین الدین، - 911؟ قمری meybodī, hoseyn ebn-e mo'īn-od-dīn (- 1506) وابسته به: دیوان امیر المؤمنین علی علیه السلام؛ منسوب به علی بن ابی طالب (ع)، امام اول (- 40) تاریخ تألیف: صفر 890ق شرح فارسی به نظم و نثر از حسین بن معین الدین میبدی یزدی بر دیوان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام، در «مقدمه» با «هفت» فاتحه برای توضیح مطالب و عقاید و پس از ترجمه هر شعر یک رباعی ایراد شده است. صاحب روضات الجنات می‌گوید ابن شهرآشوب نام این دیوان را «تاج الاشعار و سلوة الشیعة» نوشته و جمع و ترتیب آن را از علی بن احمد ادیب نشابوری معاصر سید رضی دانسته و نجاشی کتاب شعر علی را از کتب عبدالعزیز بن یحیی جلودی شمرده است. ارباب اطلاع در انتساب دیوان به حضرت علی علیه السلام تردید داشته و گفته‌اند به استثناء چند قطعه مختصر باقی اشعار را دیگران ساخته‌اند. مجلسی در بحارالانوار چنین بیان می‌کند: «و کتاب الدیوان انتسابه الیه مشهور و کثیر من الاشعار المذکورة فیه مروية فی سائر الکتب و یشکل الحکم بصحة جمیعها». در کتاب «انوار العقول من اشعار وصی الرسول» که مؤلفش معلوم نیست چنین ملاحظه شد: «و لست ادعی ان کل فلق فیه سمع من فلق فیه و انه علیه السلام قطعاً و یقیناً ناظمه و منشئه بل فی کثیر منه آخذ بالظن و لتخمین اذ من الشذر فی مثله الحکم بالیقین». خود شارح نیز در دیباچه به این معنی اشارت کرده: «و هر چند یقین معلوم نیست که این بحر از خاشاک غیرصافی است اگر یک بیت شعر اوست مرا در دنیا و عقبی کافی است». احمد زکی صفوت مؤلف کتاب «ترجمة علی بن ابیطالب» می‌نویسد: «دیوان شعر که به امام نسبت داده‌اند تقریباً هزار و چهار صد بیت را شامل است. اشعار دیوان از صناعت شعری بی بهره بوده بلاغت و جزالت کلام امام در آنها دیده نمی‌شود، بعضی بر آنند این شعرها از شریف رضی جامع نهج البلاغه است و ما این سخن را تصدیق نتوانیم کرد چه میان این اشعار و اسلوب شعر رضی فرق بسیار ست، اشعار امام و ارجوزه‌های او در تاریخ طبری العمده ابن رشیق و مروج الذهب و العقد الفرید ذکر شده اما ادباء در ازمنه مختلفه بر مقدار قلیل اشعار آن حضرت افزوده و این دیوان را به وجود آورده‌اند.» (یوسف اعتصامی) عناوین فواتح چنین است: فاتحه 1. بیان راه راست که مسلوک اصفیاست؛ 2. ذات خدا تقدس و تعالی؛ 3. اسماء و صفات الهی؛ 4. انسان کبیر؛ 5. انسان صغیر؛ 6. نبوت و ولایت؛ 7. فضایل و احوال علی مرتضی علیه السلام. در برخی از نسخه‌ها، مقدمه میبدی افراد در کتابت شده است. آغاز: مقدمه: بسمله. سپاس سعادت اساس و شکر عبادت لباس، معبودی را که اعلام نبوت ... اما بعد بر مسافران مراحل طریقت و مجاوران منازل حقیقت ... آغاز شرح: الناس من جهة التمثال اکفاء ×× ابوهم آدم و الام حواء. مفهوم تعریف اشارت است به تعیین و تمیز معنی در ذهن سامع و حرف تعریف نزد سیبویه لام ... انجام: مقدمه: وایراد رباعی برطبق آن در حکایات حوادث و [...] حروب تفصیل قصص خواهد شد با خصر بیان و احتراز تکرار لغات التزام شده، چه فهم آن از ترجمه می‌توان و اسئل الله اتمام الکتاب فانه منعم الصدق و الصواب پایان شرح: یحصی مناقب اهل البیت حاصرها ×× لو کان یضبط عد الرمل برینا / مهما تراوصف عقد من مدیحهم ×× فی نظمه ود زهرة الحر تضمینا چاپ: مشار فارسی، ج 3، ص 3230؛ تهران، نشر میراث مکتوب، محقق، 1380ش؛ تهران، سنگی، 1285ق، وزیری، 454ص؛ دارالخلافه طهران، 1356ق، رحلی، 342ص (در هامش و متن)؛ [دنا 703/6- 707 (123 نسخه)؛ نسخه‌های منزوی 1303/2 و 3468/5؛ الذریعة 266/13 و 364/16؛ مشترک پاکستان 1762/3 و 2187/9؛ ریحانة الأدب 49/6؛ کشف الظنون 202/2 به نام فواتح الاسرار؛ مکتبة امیرالمؤمنین 446/2؛ فهرستواره منزوی 608/6 و 920/8 با عنوان «مفاتیح کنوز حقایق» و ناشناس که عناوین ذکر شده نشان می‌دهد همان دیباچه شرح میبدی است؛ فهرستگان حدیث 390/4-398] شرح و حواشی: 1- حاشیه مقدمه شرح میبدی بر دیوان حضرت علی بن ابیطالب (ع)؛ شریف کاشانی، فضل الله بن محمد (-11) 2- خلاصه فواتح در شرح دیوان امام علی (ع) (مختصر)؛ جرفادقانی، محمد بن حسن (-13) 3- شرح دیوان امیر المومنین (ع)