شرح التذكرة فى لطيف الكلام

● شرح التذكرة فى لطيف الكلام / کلام و اعتقادات / عربی š.-ut-taḏkira fī laṭīf-il-kalām متن از ابو محمد الحسن بن متویه شاگرد قاضی القضاة ابوالحسن عبدالجبار بن احمد و مؤلف الکفایة فی علم الکلام و المحیط فی اصول الدین (المنیة و الامل فی شرح الملل و النحل ابن المرتضی ص 71 چاپ هند؛ شرح نهج البلاغة ابن ابی الحدید: 3 چاپ ایران). شارح دانسته نشد کیست و از خود نسخه که او در آن به مانند زنده یاد شده برمی‌آید که در 570 زنده بوده است. همه متن در شرح نیامده بلکه آغاز و انجام بندها در آن هست. کتابی است بسیار گرانبها و تنها کتاب مفصلی است که از معتزلیان برای ما مانده است چه کتاب‌های کلامی جاحظ و انتصار خیاط نسبت به آن بسیار کوچک است و از المغنی عبدالجبار همدانی هم نسخه کامل در دست نیست. فهرست آن چنین است: القول فی: الجواهر، اثبات الجزء و فروعه، فناء الجواهر و اعادتها، الالوان، الطعوم، المعدوم، الحرارة و البرودة، الالام و اللذات، الاصوات و الکلام، الاکوان، التألیف، الاعتماد، الرطوبة و الیبس، الحیوة، الشهوة و النفار، القدرة، الارادة و الکراهة، الاعتقادات و العلوم و الظنون، النظر، الادراک. این نسخه را برخی گویا پنداشتند که از سلار عبدالعزیز دیلمی طبرستانی دانشمند شیعی شاگرد مفید و مرتضی است چه او التذکرة فی الجواهر دارد ولی چنین نیست چه این کتاب به روش اعتزال محض است و تنها از بزرگان معتزلی در آن یاد شده و در جواهر تنها هم نیست. در فهرست دانشگاه (1172: 6) از چندین «ابن متویه» نام یاد شده است: یکی احمد بن حسین بن محمد بن متویه راوی و مترجم صحف ادریس از سریانی، دیگری ابن متویه ابراهیم بن محمد بن الحسن بن احمد بن حسین بن محمد بن علی بن سعدی اشعری قمی قزدانی شیعی نگارنده النوادر الکبیر سومی ابوالحسن علی بن متویه زنده در 447 و جز اینها. (دانش پژوه)