شرح التذكرة النصيرية

● شرح التذكرة النصيرية / هیئت / عربی š.-ut taḏkirat-in naṣīrīyya بیرجندی، عبدالعلی بن محمد، - 934 قمری bīrjandī, ‘abd-ol-‘alī ebn-e mohammad (- 1528) وابسته به: التذكرة النصيرية = تذکره نصیریه = التذكرة = التذكرة فى الهيئة؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) تاریخ تألیف: ربیع الاول 913ق شرح مزجی توضیحی معروفی است بر کتاب «التذكرة» خواجه نصیرالدین طوسی در هیئت، با بیان براهین هندسی و ریاضی و رد و ایراد بر بعضی از شارحان همین کتاب. به نوشته استاد عباس عزاوی بیرجندی در این شرح برخی از اعتراضاتی که بر تفهیم بیرونی وارد کرده‌اند و نیز اعتراضات ابوالمحامد غزنوی را بر او در كفاية التعليم پاسخ گفته است. (عبدالحسین حائری) صاحب الذریعه، در ذیل عنوان «شرح تذکره» از این شرح و نسخه‌های موجود در مشهد و تهران و راغب پاشا «استامبول» یاد کرده‌اند. در مجلد 14 نیز از شرح بیرجندی بر مختصر الهیئه خواجه یاد کرده و آن را احتمالاً همان سی فصل عربی پنداشته‌اند و نوشته‌اند یک نسخه ناقص از آن در کتابخانه مجلس موجود است. حقیقت آن است که مختصر هیئت همان تذکره هیئت خواجه است (نه مختصر تقویم مشهور به سی فصل) و از شرح بیرجندی بر آن نسخ متعدد در دست است. دارای چهار «باب» است: 1. مقدمات، در دو فصل؛ 2. اعداد اجرام علویه و اشکال و حرکات آن، در چهارده فصل؛ 3. احوال اجرام سفلی و اوضاع علوی، در دوازده فصل؛ 4. کمیات متصله در هفت فصل. آغاز: الحمدلله الذی خلق السموات و الارض و جعل الظلمات و النور و بسط على بسائط الساهرة وجه الارض بمیامن قدرته الباهرة الظل و الحرور زین بحکمة السماء الدنیا بزینة الكواكب و نور وجه الغبراء بانوار النجوم الثواقب ... انجام: بل وسيلة الى تذكرة الاخوان و الخلان فالمرجو منهم ان يعذرونی ان عثروا على الخطاء و الفساد و تجنبوا عن طريقة التعسف و العناد و الله ملهم السداد و اليه المعاد و الصلوة و السلام علی محمد الهادی الی الرشاد و علی آله و اصحابه الى يوم.. [الذریعة 1350/4 و 144/13 و 61/14؛ آثار و احوال خواجه از مدرس رضوی: 9239 همین فهرست: 46]