شرح اثبات الجوهر المفارق

● شرح اثبات الجوهر المفارق = شرح اثبات العقل = تکثیر الفوائد و تیسیر العوائد / فلسفه / عربی š.-u iṯbāt-il jawhar-il mufāriq = š.-u iṯbāt-il ‘aql = takṯīr-ul fawā'id wa taysīr-ul ‘awā'id دوانی، محمد بن اسعد، 830 - 908 ؟ قمری davvānī, mohammad ebn-e as‘ad (1427 - 1503) وابسته به: اثبات الجوهر المفارق = عقل الکل = اثبات العقل = العقل = اثبات العقل المجرد المسمى بالعقل الکل = رسالة نفس الامر = اثبات الجوهر المجرد؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) شرح مزجی دقیق و انتقادی است بر رساله اثبات عقل خواجه نصیر الدین طوسی. خواجه طوسی گرچه در تجرید الکلام خود شاید برای خشنودی متکلمان در دلیل‌های اثبات عقل مجرد شک نموده ولی در این رساله از راه قطع به بودن حکم یقینی و واقعی عقل مجرد را ثابت می‌کند. محقق دوانی همین که بدین رساله نگریست به نکته‌هایی برخورد و آنها را در این شرح آمیخته آورد. وی در پایان می‌گوید که مرا درباره نفس امر سخنی ژرف است امیدوارم که آن را بنگارش درآورم. او در این گزارش از طوسی خرده می‌گیرد. صاحب ذریعه آن را با عنوان «شرح اثبات الجوهر المفارق» شناسانده است. دوانی خود در دیباچه، از این رساله چنین یاد کرده «رسالة فی اثبات الجوهر المفارق المسمى بالعقل الکل». پیش از دوانی، شمس الدین محمد کیشی (-694ق) برای خواجه بهاء الدین محمد جوینی شرحی به نام «روضة الناظر» بر این رساله نوشته است و مولانا محمد حنفی هروی در هرات به سال 922 هم بر آن شرحی نگاشته است و شیخ بهائی بر آن افاداتی دارد. مولی حسین اردبیلی الهی بر شرح دوانی حاشیه دارد. آغاز: (بسمله) بعد حمدالله مبدع الحقایق و الصلوة و السلام علی ... لما اتفق لی مطالعة الرسالة التی اخترعها افضل المحققین و اکمل المتبحرین الخواجه ... فی «اثبات الجوهر المفارق» المسمى بالعقل الکل ... التزمت ایراد لفظه تلک الرسالة ممزوجاً بما سنح لنا من الزواید تکثیراً للفوائد و تسییراً للفواید و هو ولی التوفیق. قال انا نشک فی کون الاحکام الیقینیة ... انجام: اذا خطر ببال فلا یکون فی مثل المعقولات ایضاً بالعقل هذا ما سنح لی من الکلام علی هذه الرسالة اثناء الملاحظه من غیر تفرغ تام ولی فی تحقیق نفس الامر کلام بعید الغور، ارجو من عنایة الله و حسن توفیقه تیسیر تحقیقه، انه خیر من ایمان و هو المستعان و علیه التکلان [دنا 405/6-406 (66 نسخه)؛ الذریعة 88/1 و 58/13 و 282/13؛ آثار و احوال خواجه نصیر، مدرس رضوی: 318؛ کشف الحجب 228؛ کشف الظنون 859/1؛ کتابشناسی مکتب فلسفی شیراز، ص93-95]