شاهنامه

● شاهنامه / شعر / فارسی šāhnāme فردوسی، ابوالقاسم، 329 - 416 ؟ قمری ferdowsī, ab-ol-qāsem (942 - 1026) مشهورترین منظومه حماسی ایرانی است که شاعر در آن داستان‌های باستانی ایران از کیومرث تا بر افتادن سلسله ساسانیان را به نظم کشیده است. در ضمن داستان که بیشتر جنبه افسانه دارد، به رشادت‌های پهلوانان ایرانی مانند رستم می‌پردازد. گفته شده این منظومه به درخواست یا فرمان سلطان محمود غزنوی صورت پذیرفته لیکن بنابر پژوهش‌های دقیق‌تر سرایش منظومه حداقل بیست سال قبل از بر تخت نشستن سلطان محمود، آغاز شده بوده است و پس از بر افتادن سامانیان، شاعر به جهت پشتیبانی صاحب منصبان در دربار غزنویان اثر خود را به سلطان محمود تقدیم می‌دارد تا در سایه آن دولت این اثر ماندگار شود و از میان نرود. نخستین بار دوره کامل شاهنامه در 4 جلد به اهتمام «ترنر ماکان» در سال 1829م در کلکته به چاپ رسیده است. همچنین در 7 جلد بزرگ در قطع سلطانی به سال 1838 تا 1878 میلادی در پاریس به کوشش «مول» منتشر شده و نیز چند عکسی (فاکسی میلی) از روی نسخه‌های کهن در ایران و خارج آن صورت گرفته که می‌توان از آن جمله به چاپ عکسی از روی نسخه کتابخانه ملی فلورانس مورخ 614ق اشاره کرد که ظاهراً کهن‌ترین نسخه موجود شاهنامه می‌باشد. گفته شده برترین تصحیحی که تاکنون روی شاهنامه صورت گرفته تصحیح انتقادی 9 جلدی شاهنامه توسط دانشمندان روسی است که زیر نظر «ی. ا. برتلس» طی سال‌های 1960-1971م در مسکو صورت گرفته است. این تصحیح با تجدید نظر مجدد سعید حمیدیان بارها در ایران به چاپ رسیده است. بر شاهنامه سه مقدمه نوشته شده و مفصل‌ترین آنها به سال 829 به فرمان بایسنقر بن شاهرخ (- 837) می‌باشد و این مقدمه که شامل شرح حال مفصلی از فردوسی و هجونامه سلطان محمود می‌باشد، دارای مطالبی درست و نادرست است و در اینجاست که فردوسی از مازندران به بغداد رفته و به خلیفه پناه برده است و در جای دیگر اشاره‌ای بدین موضوع نشده است. آغاز: به نام خداوند جان وخرد ×× کز این برتر اندیشه بر نگذرد / خداوند نام وخداوند جای ×× خداوند روزی ده رهنمای چاپ: فهرست فارسی مشار 3173/3 نشانی حدود 50 چاپ [نسخه‌های منزوی 2935/4 و 2935/3-2956؛ الذریعة 821/9 و 16/13-20؛ کتابشناسی فردوسی (ایرج افشار): 277؛ دائرة المعارف تشیع 510/9؛ کشف الظنون 1025/2-1026؛ فهرستواره منزوی، 991/2-993؛ مكتبة امیرالمؤمنین 424/2؛ دنا 329/6- 335 (186 نسخه)] شرح و حواشی: 1- داستانهای شاهنامه = قصص شاهنامه؛ طرطوسی، ابوطاهر بن حسن (-6) 2- الشاهنامه (ترجمة)؛ بنداری، فتح بن علی (586-634) 3- دیباچه شاهنامه؛ هرندی اصفهانی، حمزه بن محمد خان (-11) 4- تاریخ شمشیرخانی = دلگشای شمشیرخانی = شاهنامه منثور = خلاصه شاهنامه؛ حسینی، توکل بیک بن تولک بیک (-11) 5- لغت شاهنامه؛ بغدادی، عبدالقادر بن عمر (1030-1093) 6- شاه نامه (منتخب)؛ حکیم شیرازی، محمود بن محمد شفیع (-1274) 7- شاه نامه (منتخب)؛ ملک المورخین، هداية الله بن محمد تقی (-1322) 8- فرهنگ لغات شاهنامه (3عنوان) 9- شاه نامه فردوسی (بحثی پیرامون)