الشامل فی اصول الدین

● الشامل فی اصول الدین = تحریر شرح اللمع / کلام و اعتقادات / عربی aš-šāmil fī usūl-id-dīn = taḥrīr-u š.-il lumaʻ امام الحرمین، عبدالملک بن عبدالله، 419 - 478 قمری emām-ol-harameyn, ʻabd-ol-malek ebn-e ʻabd-ol-lāh (1029 - 1086) رهبر اشعریان امام ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (220- 324ق) «اللمع» را نگاشت، قاضی ابوبکر محمد بن طیب باقلانی (-403ق) بر «اللمع» گزارشی نگاشته است و جوینی گزارش باقلانی بر اللمع اشعری را تحریر کرده، و واژه‌های دشوار آن را روشن ساخته و مسأله‌هایی بر آن افزوده و خرده‌گیری‌هایی که از آن کرده‌اند رد نموده است. جوینی در آغاز کتاب اظهار می‌کند که بر اثر درخواستی از وی برای نوشتن تقریری درباره کتابی که در طول و تفصیل میانه‌رو باشد او شرح لمع باقلانی را برگزید، در حالی که مطالب و مسائلی (ابواب و فصولی) که به نظر لازم رسید به آن افزود. فرانک در مقدمه تحقیق الشامل، درباره ارتباط الشامل با اللمع و شرح باقلانی می‌نویسد: شامل مبتنی است بر شرح لمع و بنابراین روشن است که جوینی احساس الزام و اجبار می‌کند که تا اندازه‌ای از کتاب باقلانی پیروی کند و به نحوی تمام مسائل و مطالب مندرج در آن را به حساب آورد. از سوی دیگر نیز روشن است که در تحریر شامل قصد و نیت وی فراهم نمودن خلاصه‌ای کلی از کلام بود که خواندن آن نیازی به ارتباط با شرح باقلانی نداشته باشد، بلکه بتواند به عنوان یک کتاب کاملاً مستقل خوانده شود و ممکن باشد که در آن، نظریات خود را درباره مسائل و مطالب اصلی بیان و استدلال و تبیین کند. شامل چنان‌که پیش از این اشاره شد، به عنوان خلاصه مستقلی از الهیات و کلام اشعری تلقی می‌شد. الشامل در بخش‌هایی با عنوان «کتاب، کتاب» تقسیم می‌شود و هر کتاب دارای باب‌ها و فصول متعددی است. نسخه‌های باقی مانده از الشامل، تنها سه کتاب از ابتدای آن را در بردارد به نام‌های: 1. کتاب النظر، 2. کتاب التوحید، 3. کتاب العلل. با توجه به «الکامل فی اختصار الشامل» ابن امیر، دانسته می‌شود که نسخه کاملی از الشامل تا قرن هشتم هجری باقی بوده و حاوی کتاب‌های ذیل بوده است: 1. کتاب النظر، 2. کتاب التوحید، 3. کتاب العلل، 4. کتاب الصفات، 5. کتاب الارادة، 6. کتاب القدر، 7. کتاب النبوات، 8 کتاب ابطال القول بالتولد، 9. کتاب الرد علی الطبائعیین، 10. کتاب التعدیل و التجویز. چنان‌که گفتیم بخش موجود از الشامل، کتاب‌های النظر، التوحید و العلل را دربردارد و هر کتاب دارای ابواب و فصول است و بیشتر مباحث آن به صورت سؤال و جواب مطرح شده است، مانند: «و لو قال قائل، قلنا»، «فان قال قائل، قلنا»، «فان قیل، نقول» و «فان قیل، فالجواب عن ذلک». برخی از عناوین کتاب النظر: القول فی حقیقة النظر، القول فی اثبات صحة النظر و الرد علی منکریه، القول فی الاوصاف التی زعمت المعتزلة أنها تابعة للحدوث، القول فی الحد و معناه، القول فی الادلة العقلیة، القول فی حقیقة العلم و مائیته، القول فی تقسیم العلوم، القول فی الشئ و حقیقته، القول فی ذکر اقسام الموجودات، القول فی اثبات العرض، القول فی اثبات حدث الأعراض، القول فی الأصل الثالث و هو یشتمل علی اثبات استحالة تعری الجواهر عن الأعراض، القول فی الأصل الرابع و هو یشتمل علی اثبات استحالة حوادث لاأول لها، القول فی معنی الحادث، القول فی اثبات العلم بالصانع، القول فی نفی التشبیه، باب فی حقیقة المثلین و الخلافین، فصل فی القول فی صفة النفس، القول فی حقیقة الغیرین. برخی از عناوین کتاب التوحید: القول فی حقیقة الواحد و معناه، القول فی الدلالة علی الوحدانیة، الفصل الاول: مطاعن المعتزلة علینا و مطاعننا علیهم، الفصل الثانی: فی سلوک سبل من الأدلة سوی التمانع فی اثبات الوحدانیة، الفصل الثالث: اقامة الدلالة علی نفی القدیم، العاجز، المتناهی، المقدور؛ القول فی الجسم و معناه، القول فی اقامة الدلیل علی استحالة کون القدیم جسماً، باب فی الاعتمادات و حقائقها و ذکر وجوه الاختلاف فیها، باب القول فی ایضاح الدلیل علی تقدس الرب سبحانه و تعالی عن الجهات و المحاذیات، باب فی ذکر تأویل جمل من ظواهر الکتاب و السنة، القول فی الرد علی النصاری، القول فی ذکر مذاهبهم فی تسمیة الله جوهراً، القول فی الأقانیم و ذکر مذاهبهم فیها مع استقصاء وجوه الرد فیها، القول فی ذکر مذاهبهم فی الاتحاد و تدرع اللاهوت بالناسوت و وجوه الرد علیهم فیها، القول فی ذکر مذاهبهم فی الجوهر و مغایرته للأقانیم، القول فی اثباتهم الالهة و الرد علیهم، باب یجمع أسألة مقتضبة من الأبواب السابقة، باب فی الصفات، القول فی الدلیل علی وجود القدیم سبحانه و تعالی، باب القول فی [أن] الصانع لاأول له، القول فی ذکر الدلالة علی ان الله قادر عالم حی، القول فی الدلیل علی اثبات العلم و القدرة و الحياة؛ برخی از عناوین کتاب العلل: القول فی الأحوال، باب فی حقیقة العلة، باب فی أحکام العلل و شرائطها و وجوه الاختلاف فیها، القول فیما یعلل و ما لا یعلل، فصل القول فی الشرط و المصحح و ما یتعلق بهما. تلخیص‌های کتاب: 1. الکامل فی اختصار الشامل، تألیف ابن الامیر، نسخه‌ای از آن به شماره 1322 در کتابخانه احمد ثالث در ترکیه موجود است و تصویر آن در معهد المخطوطات نگهداری می‌شود. این نسخه شامل 274 برگ است. 2. مختصر الکامل فی مسائل الشامل، تألیف شمس الدین ابی عبدالله محمد بن احمد بسطائی طائی (متوفی 842ق) در این کتاب الکامل ابن امیر تلخیص شده است. نسخه‌ای از آن، کتابت شده در قبل از 795ق در مصر موجود است. (حافظیان) آغاز: بسمله. لا اله الا الله عدة للقاء الله الحمد لله رب العالمین و الصلاة علی محمد رسوله و آله، هذا و قد استدعى طائفة بتعیین اسعافهم تحریر کتاب یتعلی عن المختصرات و ینحط عن المبسوطات من جله التصنیفات فی علوم الدیانات، فصادف الاختیار و الایثار شرح اللمع للقاضی الجلیل ابی بکر و نحن ان شاء الله نوضح مشکلات ألفاظه و نقرب ما أوجزه من [الأحادیث] بطریق البسط مع اجتناب التطویل؛ و ان اضطرتنا الحاجة الى الحاق أبواب و مسائل ألحقناها. و اول ما یصدر الکتاب به فصول فی النظر یرشد بها الشادی و یستضیء بها المنتهى چاپ: الاسکندریة، منشأة المعارف، تحقیق علی سامی النشار و فیصل بدیر عون و سهیر مختار، الطبعة الاولى، 1969م، 730 ص؛ تهران، دانشگاه تهران با همکاری دانشگاه مک گیل، 1360ش، بر اساس نسخه شماره 350 کتابخانه دانشگاه تهران. در این چاپ تنها بخش اولیه کتاب که در نسخه ترکیه و چاپ نشار نقص بوده، تحقیق و به چاپ رسیده است [دنا 324/6]