سياسة الملوك

● سياسة الملوك / حکومت و سیاست / عربی siyāsat-ul-mulūk شامل ابواب متعدد بدین تفضیل: باب 1. الملک؛ 2. الوزیر؛ 3. الکتابة؛ 4. الحاجب؛ 5. الشرطة؛ 6. الحسبة؛ 7. الرسل؛ 8. القهرمان؛ 9. الخزان؛ 10. الطبیب؛ 11. القیم بالدواب؛ 12. الطباخ؛ 13. الشراب. مؤلف مطالبی را که مراعات آنها بر متولیان امور لازم است، با عبارت «ینبغی» و «یجب» و «یحتاج» می‌آورد، مانند: «ینبغی للملک أن یستر أسراره ... ینبغی للوزیر و للملک و لكل عامل الابدع استعمال الرأى ... و لاینبغی ان یجعل المخبر له الا أحد ثلاثة رجال ... یحتاج ان یعلم من استکفاه ... یجب على عامل الخراج اذا صار الى عمله أن یستوثق من العامل الذى ولی علیه...». نام کتاب در صفحه عنوان نسخه حاضر «رسالة سياسة الملوک» درج شده است. نسخه اصل در کتابخانه سلیمانیه ترکیه نگهداری می‌شود و نسخه دیگری از این رساله به دست نیامد تا به نام دقیق کتاب و مؤلف آن دست یافته شود. حال اطلاعات اندکی که از لابه‌لای متن رساله، می‌تواند مفید باشد، نقل می‌شود: در برگ 7 آمده است: «حدثنی عبیدالله بن محمد بن الملک الزیات قال کان أبی یقف على سر الخليفة و ما یعرض علیه». در برگ 6 می‌گوید: «بلغنی عن أبی عبدالله احمد بن أبی داود رحمه الله انه قال للواثق رحمه الله يا أميرالمؤمنين ان العامة لاتصل الیک». دانسته است که محمد بن عبدالملک ابن زیات (233ق) وزیر چند تن از خلفای عباسی بوده است و چنانچه مؤلف از فرزند ابن زیات نقل نماید، باید از مردمان قرن سوم و حداکثر اوایل قرن چهارم هجری باشد. در برگ 9 می‌نویسد: «کتاب الحضرة رئیس و شاه کرد و ممیز و ممتهن». در برگ 6 آمده است: «و فی الرؤسا و خلفاء الرؤسا من يعمل الشاکردیة». در برگ 17 نوشته است: «یکون تحت یدی شیعى ثقة يعرف بالامانة و الصيانة ... و الکتب فی الاثبات و يحتفظ بها الشیعی و کذلک کان زمن عبیدالله بن یحیى و قبله ثم تغير بعد ذلک فصار باسم الوزیر». در برگ 18 می‌نویسد: «كانت أوایلهم تسرق من الخطب و المقامات و الأشعار و ألفاظ الأعراب و ما قدروا عليه من كتب الناس ثم جاءت طبقة فی الدولة الهاشمية فسرقوا من رسايل بنی أمیة و کتب کتابها ثم جاءت طبقة ثالثة سرقت من الفريقين جميعاً و حلت ذلک بألفاظ يسيرة و معانى نزرة ثم نحن فی طبقة تنسخ الکتب نسخاً و تهذها هذا ... و كان احمد بن محمد بن المدبر کثیر الفصول». در برگ 26 می‌گوید: «و قد كان المعتصم أيام الزط (كذا) صیر الخيل المضمر ما بين سر من رأى و بغداد كان ابو الوليد بن أبى عبدالله بن ابی داود رحمهم الله قد وجد علة في تلک الأیام و كان مقيماً ببغداد فأمر المعتصم بالله أصحاب البرد ان يواقوا بأخباره مع الأخبار التي رسم لها و كان يصل الکتاب من بغداد الى سر من رأى فی ساعة واحدة و ثلث ساعة هذا كان التقدير و خبرنى التورى وکیل ابی عبدالله رحمه الله قال و رد علینا کتاب ابی عبدالله رضی الله عنه فی تلک الایام و ان طين الخاتم فيه نداوة». در برگ 33 می‌خوانیم: «و يكثر درس كتاب أبى عثمان عمر بن بحر الجاحظ في كتاب اللصوص فانه کتاب جلیل القدر قد نبه فيه على حيلهم كلها و أوجد السبيل الى التحرز منهم». تاریخ وفات جاحظ (255ق) است. در برگ 39 می‌نویسد: «ینبغى للقهرمان أن يأخذ من القيم رونامجاً ليوم يوم بمايدخل المطبخ و يخرج منه روزنامجا من خليفة القيم بذلک فلا ثبت حتى يعارض بالروزنامجات و يقف على فضلها و نقصانها و يقابل الطباخ بها و يؤخذ خطه بجملة ما قبض و تفصيله باباً و باباً و نفعل ذلک بصاحب اللطف و الطرائف». عبدالملک بن محمد اسماعیل ثعالبی (350-429ق) کتابی دارد به نام «اللطائف و الظرائف» محتمل است رساله حاضر نیز از تألیفات ثعالبی باشد. تألیفات ثعالبی در سیاست از این قرار است: 1. آداب الملوک، تحقیق دکتر جلیل عطیه، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1990م، 288؛ 2. تحفة الوزراء، تحقیق حبیب علی راوی و دکتر ابتسام مرهون صفار، بغداد، مطبعة العانی، 1977م، 212ص؛ 3. سر الوزارة مفقود است؛ 4. السیاسة، مفقود است؛ 5. سیرة الملوک، در هدية العارفين (625/1) ذکر شده و ظاهراً متحد با کتاب الملوکی است؛ 6. طبقات الملوک، مخطوط؛ 7. غرر أخبار ملوک الفرس و سیرهم، زوتنبوک فرانسوی در پاریس به سال 1900م آن را به چاپ رسانده است و بار دیگر در ایران چاپ شده است؛ 8. منادمة الملوک، مفقود است. (حافظیان)