السموم و التحرز من الادوية القتالة

● السموم و التحرز من الادوية القتالة = فاضلیه / طب / عربی as-sumūm wa-t taḥarruz min-al adwīyat-il qattāla = fāḍilīya قرطبی، موسی بن میمون، 529 - 601 قمری qortobī, mūsā ebn-e maymūn (1135 - 1205) اهداء به: ابوعلی عبدالرحیم بن ابوالمجد علی البیسانی معروف به القاضی الفاضل وزیر الملک الناصر صلاح الدین تاریخ تألیف: 575ق کتابی است مختصر و نافع در یک مقاله در خصوص کیفیت تحفظ از سموم و علاج شخص مسموم از تألیفات فیلسوف و حکیم و طبیب معروف ابو عمران موسی بن میمون (در نسخه موسی بن عبدالله) بن یوسف بن اسحق القرطبی الاندلسی. این کتاب را مؤلف از قرار تقریر خود او در مقدمه که قسمتی از آن را ذیلاً نقل خواهیم نمود در سال 575 تألیف کرده و به نام ابوعلی عبدالرحیم بن ابوالمجد علی البیسانی معروف به القاضی الفاضل موشح و به اسم او تسمیه نموده است، چنان که می‌گوید: «و انما ذکر الداعی الى وضع هذه المقالة دعا الى تصدیر هذه المقدمة فی هذا القول الذی احاوله الان و ذلک ان مولانا ادام الله ظله (یعنی القاضی الفاضل) مما تعمل فکرته الشریفة فی المصالح العامة کما ذکرت یامر الاطبا بمصر ان تعملوا التریاق الکبیر و معجون مثرودیطوس و عمل هذین فی مدینة مصر عسرة جدا اذا لم یطلع فی هذا البلد شیء من الحشایش المستعمله فی التریاق الا الخشخاش و استجلب الادویة بامره النافذ من اقاصی الغرب و الشرق و عمل المعجونین جمیعا واوقفهما لکل من قالت الاطباء انه ینتفع بهما اذ هذان مما لا یوجد فی اکثر خزاین الملوک فکیف فی الاسواق ... و لما کان فی هذا الزمان و هو شهر رمضان المعظم سنة خمس و سبعین و خمسمائة قال لاصغر ممالیکه انی فکرت البارحة فیمن یلسغ حتى يتصل الينا و يأخذ الترياق قد لسيط السمية فی جمسه و يهلک و لاسيما ان لسع ليلا و لا يصل الينا حتى يصبح و ايضا كون هذين المعجونين مع عسر عملهما قد تنفذ فی امور صغيره مثل لسعة عقرب او رتيلا التى تكتفى فيها بترياق الاربع و نحوه فلذلك نأمرک ان تضع مقالة صغيرة الحجم وجيزة اللفظ فيما يبادر به الملسوغ من التدبير و تذكر ادويته و اغذيته ... فبادرت الى امتثال الامر المطاع فوضعت هذه المقالة و سميتها الفاضلية الخ». کتاب منقسم است بر دو «نوع» و هر نوع مفصل دارای چند «فصل» باین شرح: نوع 1. در گزیدن هوام و حشرات مشتمل بر شش «فصل»: 1) تدبیر شخصی که حیوانی او را گزیده، 2) بیان ادویه مفرد و مرکبی که باید بر موضع گزیدگی گذاشت، 3) بیان ادویه مفردی که برای گزیدگی جمیع هوام نافع است، 4) بیان ادویه مرکبی که برای این منظور مفید است، 5) علاج خاص به جهت کسی که او را حیوان معلومی گزیده، 6) بیان ادویه به جهت اشخاصی که حیوانات آنها را گزیده‌اند و ذکر خواص آنها؛ نوع 2. در باب اشخاص مسموم مشتمل بر چهار «فصل»: 1) بیان کیفیت تحفظ از سموم، 2) بیان تدبیر کسی که سم خورده، 3) بیان ادویه مفرد و مرکبی که عموما به حال اشخاص مسموم نافع است، 4) تدبیر کسی که می‌داند چه سمی خورده. این کتاب را موسی بن تبون و زرحیاحن هر کدام علی حده به زبان عبری و آرمانگود آن را تحت عنوان De Venenis به زبان لاتین و در این اواخر M. L. Rabbinowicz به زبان فرانسه و M. Steinschneider به زبان آلمانی ترجمه کرده‌اند و از آن یک نسخه نیز جزو مجموعه شماره 889 مورخه 15 ربیع الاول سنه 712 در اسکوریال محفوظ است. (غلامعلی عرفانیان)