الزیج الشامل

● الزیج الشامل / تقویم / عربی az-zīj-uš-šāmil اثیرالدین ابهری، مفضل بن عمر، - 660؟ قمری asīr-od-dīn-e abharī, mofazzal ebn-e ‘omar (- 1262) در فهرست آستان قدس نسخه آن کتابخانه چنین وصف شده است: مرتب بر مقدمه و خاتمه و ده «باب» و هر باب در چند فصل به تفصیل زیر: باب 1. التواریخ؛ 2. الجيوب و السهام؛ 3. الاضلال؛ 4. القسی؛ 5. التقاویم، 6. رجوع الكواكب؛ 7. مقدمات يتعلق باعمال الطوالع؛ 8. الطوالع؛ 9. الاجتماعات و الكسوفات؛ 10. بقية الاعمال النجومية؛ خاتمة: فی سمت قبلة. مؤلف کتاب را در صدر این نسخه و نیز حاجی خلیفه در کشف الظنون (باب الزای) ابوالوفاء محمد بن احمد البوزجانی نوشته‌اند، ولی به استناد گفتار مؤلف در مقدمه کتاب که می‌گوید: «فهذا زيج وضعته على مقتضى اوساط صححها الشيخ ابوالوفاء محمد بن احمد البوزجانی و اصحابه بارصاد متوالية» و نیز این عبارت که «انی وجدت في تصانيف البوزجاني جدولا مشتملا على هذه الاوساط فنقلتها بعدما رأيتها مصححة» این مطلب را نمی‌توان از آنها پذیرفت، و بنابراین مؤلف این زیج ـ که آن را بر حسب ارصاد ابوالوفاء تنظیم کرده ـ کس دیگری غیر از بوزجانی است که فعلاً نامش بر ما معلوم نیست، چنانکه ترجمه احوال و عصر خود ابوالوفاء محمد بن احمد البوزجانی نیز به فرض صحت ضبط نسخه در نام پدر ـ بر ما به کلی مجهول است. اما هیچکدام از این مطالب از ارزش و اهمیت و نفاست نسخه نمی‌کاهد. در فهرست مجلس چنین آمده: مشتمل بر زیجی که از روی زیج ابوالوفا محمد بن احمد بوزجانی و یارانش تصحیح شده است و آن را با زیج علایی سنجیده و به جهت تسهیل اعمال این زیج را ساخته و آن را در دو «مقاله» مرتب کرده است: مقاله 1. در برخی مسائل مقدماتی مشتمل بر چند باب و فصل که در نسخه حاضر ناقص آمده است؛ مقاله 2. در جداول زیج حاضر. آن را به اثیرالدین ابهری نسبت داده است که محتملاً به استناد کشف الظنون است. آغاز: احمدالله علی تواتر آلائه و اشکره علی تظاهر نعمائه حمدا يحق بعظمته و شکرا یلیق بکبریائه و اصلی علی محمد خیر رسله و انبیائه و بعد فهذا زيج وضعته على مقتضى اوساط صححها الشيخ ابوالوفا محمد بن احمد البوزجانی ...