زیج جدید محمد شاهی

● زیج جدید محمد شاهی = زیج محمد شاهی = زیج هندی / هیئت / فارسی zīj-e jadīd-e mohammad šāhī = zīj-e mohammad šāhī = zīj-e hendī سینگه سوائی، راجه جی، - 1156 قمری sīnge savā'ī, rāje jī (- 1743) اهدا به: محمد شاه غازی (1131-1161ق) تاریخ تألیف: 1140ق؛ محل تألیف: شاه جهان آباد (= دهلی) مؤلف در همه جا نام خود را مستور داشته و تنها در دیباچه کتاب با عبارت «این خیرخواه اصناف آفرینش و تماشائی کارگاه دانش و بینش» از خود یاد کرده و علت تألیف آن را چنین گفته است که هفت سال بعد از تهیه آلات رصدی «مسموع گشت که در نزدیک باین زمان در فرنگ هم آلات رصدی درست کرده‌اند ... از اینجا چند کس معتمد عالم و دانای این فن را به رفاقت منومنل پادری به آن سمت فرستاده زیج جدید آنجا که باسم دلیر تسمیه یافته و سی سال گذشته که بتازگی مرتب گشته با زیجهای سابق آن دیار طلب داشته ملاحظه نمود چون محسوب آن را به امر صود ملاحظه کرده شد در تقویم قمر تفاوت تا نیم درجه ظاهر گردید ... دانست که چون در فرنگ آلات رصدی به این بزرگی و اقطار نساخته‌اند حرکاتی که بتوسط آن دریافته‌اند پاره‌ای از تحقیق دور افتاده ... چون به تأیید کارساز حقیقی اینجا آلات رصدی ... چنانچه باید مرتب شد و مدت مدید تحقیق حرکات کواکب و رصد آنها نمود محسوب را به امر صود بی تفاوت یافت ... زیجی ... بر اصوب طرق و احسن وجوه درست کرده شد که بدان استخراج تقاویم و رؤية اهله و کسوفات و خسوفات و قرانات نمایند ... الخ». این زیج در سه مقاله به شرح زیر تنظیم یافته است: 1. معرفت تواریخ شامل چهار باب و دو فصل مختصر و بسیار کوتاه؛ 2. معرفت طالع اوقات مشتمل بر نوزده باب و یک خاتمه (دنباله باب سوم تا انتهای باب آخر در صحافی جابه‌جا شده و در غیر موضع خود است)؛ 3. معرفت روش ستارگان و موضع آنها در طول و عرض در یک مقدمه و چهار باب و هفت فصل به عنوان خاتمه. (غلامعلی عرفانیان) بنا به گفته علامه آقا بزرگ تهرانی، به نقل از «تحفة العالم»، این زیج به مباشرت سید نعمت الله جزائری به اتمام رسیده است. آغاز: بسمله، ثنائی که خرد خورده [= خرده] بین مهندسان عقده گشای در ادای دقیقه از آن زبان اعتراف بعجز و قصور گشاید ... اما بعد، چون این خیرخواه اصناف ... انجام: تا آنگاه که ما بین التقویمین در زمان طلوع یا غروب ساوی قوس الرویه شود یا تفاوت اندکی داشته باشد زمان ظهور یا خفای آن کوکب باشد. [دنا 12811282/5 (40 نسخه)؛ الذریعة 88/12 و 401/4؛ نسخه‌های منزوی 319/1؛ شرح زیج محمد شاهی؛ مشترک پاکستان 276/1-278؛ فهرستواره منزوی 2958/4] شرح و حواشی: 1- تسهيل الزيج؛ منجم، دوست محمد (-13) 2- تسهیل زیج هندی؛ کوکانی، عبدالعلی بن احمد (-1325) 3- تسهیل زیج محمد شاهی (2) عنوان) 4- تسهيل زيج جدید = زیج جینگ