زبدة الطب

● زبدة الطب = الزبدة فى الطب = شرح قانونچه / طب / عربی zubdat-uṭ-ṭibb =az-azubda fi-ṭ-ṭibb = š.-i qānūnča جرجانی، اسماعیل بن حسن، 434 - 531 قمری jorjānī, esmā‘īl ebn-e ḥasan (1043 - 1137) اهداء به: علاءالدوله اتسز بن محمد خوارزمشاه ( - 551) کتابی است مشتمل بر بیان اصول و طرق معالجه امراض و ذکر اسماء ادویه مرکب. فهرست عناوین و موضوعات: جزو علمی کتاب مشتمل است بر نه «مقاله»: 1. النبض، در یازده باب؛ 2. التنفس؛ 3. التفسره، در دوازده باب؛ 4. البراز؛ 5. العرق؛ 6. النفث و لونه و طعمه؛ 7. الاسباب و الاعراض التى تحدث في الابدان و تكون اسبابا لحدوث احوال طبيعية و غير طبيعية، در شانزده باب؛ 8. البحران، در سیزده باب؛ 9. تقدمة المعرفة، در هفت باب؛ کتاب دوم در تشریح اعضاء بدن انسان مشتمل بر دو «مقاله»: مقاله 1. تشریح اعضای متشابهة الاجزا در پنج جزو: 1) تشریح استخوان‌ها، در شانزده باب، 2) تشریح عضلات و منافع آنها، در نوزده باب، 3) تشریح اعصاب، در شش باب، 4) تشریح آورده، 5) تشریح شرائین؛ مقاله 2. تشریح اعضاء مرکبه؛ کتاب الحمیات: مشتمل بر هفت «جزو»: 1) اصول کلیه فی احوال الحمی، در پنج باب، 2) الحمیات الیومیة، در پنج باب، 3) التدابیر الکلیة فی الحمیات العفونیة، در چهار باب، 4) انواع الحمیات العفونیة، در ده باب، 5) جدری و حصبه، 6) الحمی التی سببها تشبث الحرارة بالاعضاء الاصلیة، در سه باب، 7) النکس و حفظ الفاقة، در دو باب. جزء ثانی کتاب مشتمل است بر بیان معالجات و ذکر امراض و اسباب و علامات خاصه و مشترکه و کیفیت حدوث و معالجه آنها در بیست «مقاله»: مقاله 1. الامراض الرأس، در پنج «جزو»: 1) الاستدلال الکلی من افعال الدماغ و مزاجاته و من احوال الرأس و من مشارکات الاعضاء و من احوال الصداع و من کیفیة حدوثه و فی تدبیره الکلیة، در پنج باب، 2) اورام الدماغ و حجبه و اغشیته و عروقه و فی اسبابها و علاماتها و علاجها، در هفت باب، 3) الامراض التی تحدث عن اجتماع خلط فاسد او بخار فاسد فی الدماغ من غیر ورم، در پنج باب، 4) الامراض التی سببها بلغم غلیظ فی مجاری الدماغ، در چهار باب، 5) الفالج، در هفت باب، 6) انواع صداع، در هشت باب؛ مقاله 2. امراض چشم در دو جزو: 1) قوانین علاج چشم، در چهار باب، 2) امراض چشم و علاج آنها، در شش باب؛ مقاله 3. احوال گوش؛ مقاله 4. احوال بینی و امراض خاصه و مشترکه؛ مقاله 5. احوال دهان و لب و زبان و دندانها و امراض آنها، در سه جزو: 1) امراض دهان و لب و لثه، 2) امراض زبان، 3) امراض دندان؛ مقاله 6. احوال حنجره و حلق و امراض آنها و خناق، در دو باب؛ مقاله 7. امراض آلات التنفس من السعال و السل و ذات الرئة و غیرها، در هفت باب؛ مقاله 8. امراض القلب، در چهار باب؛ مقاله 9. امراض المری و المعدة، در نوزده باب؛ مقاله 10. امراض الکبد، در ده باب؛ مقاله 11. امراض الطحال، در چهار باب؛ مقاله 12. امراض تتولد عن امراض الطحال و الکبد، مشتمل بر دو جزو: 1) الیرقان، در دو باب، 2) الاستسقاء، در چهار باب؛ مقاله 13. اوجاع البطن و المغص و القولنج، در سه باب؛ مقاله 14. الدیدان و حب القرع، در دو باب؛ مقاله 15. انواع الاسهال، در پنج باب؛ مقاله 16. امراض المقعدة، در سه باب؛ مقاله 17. امراض الکلی و المثانة، در چهار جزو: 1) انواع سوء المزاج و الاورام و الضعف و القروح، در نه باب، 2) امراض المثانة، 3) افعال المثانة، در پنج باب، 4) الرمل و الحصاة؛ مقاله 18. احوال القضیب و الانثیین و امراضها، در ده باب؛ مقاله 19. العلل المخصوصة بالنساء، مشتمل بر سه جزو: 1) احوال الطمث و اسبابها و علاماتها و علاجاتها، در دو باب، 2) العقر و الحبل و احوال الحبالی، در هشت باب، 3) امراض الرحم و افاتها، در نه باب؛ مقاله 20. اوجاع الظهر و ریاح الافرسة و اوجاع المفاصل و عرق النسا و النقرس و داء الفیل و الدوالى، در هشت باب. کتاب البثور و الاورام و الدمامیل و الجراحات و القروح و حرق النار و الجراحات، مشتمل است بر مقالات و اجزائی: مقاله 1. الاورام الحاره در سه جزو: 1) الاورام و البثور الحار، در هفت باب، 2) انواع البثور الحارة و هى الجمرة و النملة و النار الفارسى و الجاروسية، 3) السعفة و الشيرينج و الحصف و بنات الليل و الجرب و القوبا؛ مقاله 2. الاورام الباردة، در سه باب؛ مقاله 3. القروح و احراق النار، در چهار باب؛ مقاله 4. الجراحات؛ مقاله 5. الکی (و هو فصل واحد)؛ مقاله 6. الخلع و الوثی؛ کتاب الزينة و مشتمل است بر سه جزو: 1) احوال شعر، در چهار باب، 2) احوال البشر، 3) احوال البدن؛ کتاب السموم: مشتمل بر شش «مقاله»: مقاله 1) التحرز عن شرب السموم و علامات مضرته و علامات الکلی، مقاله 2) الادویة المعدنية و النباتية و الحيوانیة، در چهار باب، مقاله 3) التدبير الكلى لنهش الحيوانات ذوات السموم و تدبیر طرد الحشرات، در چهار باب، مقاله 5) طبقات الحيات و احوال لدوعها و علاج كل واحد منها، مقاله 5) عض الانسان ذوات الاربع، مقاله 6) لدغ الحشرات. (غلامعلی عرفانیان) آغاز: بسمله. أما بعد حمدالله سبحانه و تعالى و الثناء عليه و الصلاة على رسوله المصطفی و نبيه المجتبى محمد و آله. فاعلم ان مبنى علم الطب و مدار امره علی معرفته حالتی بدن الانسان من الصحة و المرض ... انجام: يجب ان يبرق ريقه و تمحه [بروکلمان 487/1 و ذیل 890/1؛ معجم المؤلفین 264/2؛ الذریعة 10/10و 29/12؛ ریحانة الأدب 190/3؛ کشف الظنون، حاجی خلیفه 952/2؛ فهرس المخطوطات الطبية المصورة 104-105؛ فهرستواره منزوی 3496/5؛ دنا 1222/5-1223 (28 نسخه)]