آتشکده آذر

● آتشکده آذر / تراجم / فارسی ātaškade-ye āzar آذر بیگدلی، لطفعلی بن آقا خان، 1134 – 1195 ق āzar-e bīgdelī, lotf-‘alī e-bn-e āqā xān (1721-1780) اهداء به: کریم خان زند تألیف: 1174ق تذکره‌ای است که به‌نام نگارنده‌اش به «آتشکده آذر» نامبردار شده. آن را در چهل سالگی در زمان پادشاهی کریمخان زند نگاشته و در آن 842 تن شاعر را شناسانیده است. وی در این کتاب شاعران را مانند هفت اقلیم رازی به بخش‌های جغرافیائی دسته‌بندی کرده. کتاب دارای 2 «مجمر» (آتشدان) است: مجمر نخست دارای 1 «شعله» و 3 «اخگر» و 1 «فروغ» است. در شعله، پادشاهان و شاهزادگان شعر سرای را آورده؛ در اخگر، نخست شاعران ایران را در 5 «شراره» آورده؛ شراره یکم، آذربایجان: اردبیل، اردوباد، تبریز، شیروان، گنجه، قراباغ، مراغه؛ شراره دوم خراسان: ابیورد، اسفرائین، بسطام، نون و نبس، ترشیز، جاجرم، جام، خبوشان، خواف، سبزوار، سمنان، سیستان، طوس، غرجستان، غزنین، غور، قاین، کرمان، مرو، رونه، مهنه، نیشابور، هرات؛ شراره سوم طبرستان: استرآباد، گرگان، گیلان، لاهیجان، مازندران؛ شراره چهارم عراق، دو شعاع دارد: نخست عراق عرب بغداد، و شعاع دوم: عراق عجم: اصفهان، جرفادقان (گلپایگان) ری، ساوه، قزوین، قم، کاشان، همدان، یزد؛ شراره پنجم فارس: ابرقوه، بهبهان، داراب جرد، شوشتر، شیراز، کازرون، لار، نیریز؛ اخگر دوم: شاعران توران در سه شراره: نخست بلخ، دوم خوارزم: او را گنج چچکنو، میند، سوم ماوراءالنهر: اسفرتگ، اخسیتک، بخارا، بدخشان، ترمذ، حصار شادمان، خجند، سمرقند، فرخار، فرغانه، قباه؛ اخگر سوم شاعران هند در 3 «شراره»: نخست دکن؛ دوم دهلی، سهرند، کابل، لاهور؛ سوم کشمیر. فروغ: در شاعران زنان؛ مجمر دوم دو پرتو دارد: نخست، شاعران همزمان نگارنده، دوم، گزارش زندگانی خود او. آغاز: در طوف حرم دیدم دی مغبچه ای می گفت ×× این خانه بدین خوبی آتشکده بایستی فروغ آتشکده دل و زبانه اخگر زبان سپاس بی قیاس قدیمی است ... انجام: بگشاد خدا برویت این در خوشباش ×× آن در که خدا گشاد بستن نتوان چاپ: هند، 1249ق؛ سنگی؛ بمبئی، 1277ق؛ سنگی، وزیری، خط حبیب الله شیرازی، 456ص؛ بمبئی، 1299ق، سنگی، وزیری، 456ص؛ سه جلد، تهران، 341-1337ش، سربی، وزیری، امیرکبیر [الذریعة 4/1 و 20/1 و 3/9 «دیوان آذر»؛ مشار فارسی 31/1 نشانی 6 چ؛ نقوی، تذکره نویسی 720؛ فهرستواره منزوی 2: 465، 3: 1839؛ مشترک پاکستان 747/11؛ 150]