راپورت مأمور سلطنتی ایران به مصر و کانال سوئش

● راپورت مأمور سلطنتی ایران به مصر و کانال سوئش / اسناد / فارسی rāport-e ma'mūr-e saltanatī-ye īrān be mesr va kānāl-e sū'eš طباطبائی، محمد حسن بن میرزا باقر، 1249؟ - 1308 قمری tabātabā'ī, mohammad hasan ebn-e mīrzā bāqer (1834 - 1891) این رساله یادداشت‌های منشی اسرار سلطنتی ایران در عهد ناصری، محمد حسن طباطبایی تبریزی است که در ذیقعده 1281ق برای بازدید از عملیات حفر و عریض کردن کانال سوئش (سوئز) و به دعوت رئیس کمپانی حفر کانال، مسیو لسپیس فرانسوی با صد نفر مهمان همتای آسیایی و اروپایی‌اش به مصر رفته و عمده این یادداشت‌ها را به شکل روزنامچه نگاشته است. البته او صفحات پایانی را بعدها به جزوه‌اش افزوده و در خلال سال‌های 1286ق تا 1302ق (سال رقم پایانی) آن را با اطلاعات جدید درباره کانال مزبور تکمیل کرده است. این رساله بر خلاف آنچه در شناسنامه کتاب نوشته شده، «راپورت ژنرال قونسول ایران در مصر» نیست، بلکه راپورت مأمور سلطنتی ایران است در بازدید از کانال سوئش. توضیح آنکه محمد حسن طباطبائی خود به چند نفر از قونسول‌های ایران در شهرهای مصر و نیز قونسول جنرال دولت ایران (میرزا حسن خان مؤتمن السلطان) و نایب او (میرزاعلی) اشاره دارد. از طرفی او خود را در شمار «مأموران محترم» که به مهمانی دعوت شده‌اند قرار می‌دهد که منظور از «مأمور» همان مأمور سلطنتی باید باشد. از آنجا که نویسنده این یادداشت‌ها، در صفحه 34 به نوشتن گزارش سفرش و فرستادن آن به وزارت امور خارجه دولت ایران اشاره دارد، یقیناً این صورت گزارش دولتی او نیست. به علاوه او به وقایعی که پس از سفرش اتفاق افتاده مانند دریافت مدال‌های یادگاری چدنی که از طرف مسیو لسپیس، رئیس کمپانی حفر کانال سویش برایش ارسال شده اشاره دارد. پس این یادداشت‌ها را باید یادداشت‌های شخصی محمد حسن طباطبائی تبریزی دانست که تا سالیانی بعد یعنی تا 1287ق (تاریخ نقل مطلب از جریده‌ای چاپ شده در اسلامبول) و 1302 (رقم پایانی نسخه) هم مطالبی بدان افزوده است. نحوه توضیحات هامش نسخه و نیز آراسته نبودن آن نیز دلایل دیگری است که باعث می‌شود نسخه را، یادداشت‌های شخصی و نسخه اصل فرض کنیم. آنچه از این جزوه که به خط اصل (مولف) است باقی است شامل صفحه اول آن است که شماره خورده و بلافاصله پس از آن به صفحه 22 می‌رسد که نشان می‌دهد حدود بیست صفحه‌ای از این میان افتاده است. در آغاز گزارش محمد حسن طباطبائی، منشی اسرار ناصری مقدمه‌ای درباره وضع جغرافیایی مملکت مصر و بعد مسافت ما بین بندر اسکندریه و بندر سویش (= سوئز) و علت ایجاد و عریض کردن کانال سوئز به دست دولت فرانسه نگاشته تا معلوم شود که به چه دلیل کمپانی دولتی فرانسه بدان اقدام کرده است. از این مقدمه فقط یک صفحه باقی است و پس از آن می‌رسیم به صفحه 22 تا آخر کتاب که شرح وقایع سفر (مأموریت) به شکل روز شمار بیان شده است. از آنجا که این رساله تا کنون چاپ نشده چکیده‌ای از اطلاعات عرضه شده ذیل هر روز آورده می‌شود: ـ دوشنبه 14 ذیقعده / دهم آوریل: بازدید از رأس الوادی که نهری دارد از احداثات مرحوم محمد علی پاشا، حکمران قدیم خطه مصر و جد اسماعیل پاشا. کمپانی از همین محل شروع به احداث نهر (کانال) کرده است. کمپانی، کنار آن عمارتی بنا کرده که هنگام چال‌برداری به سه قطعه تصویر باستانی از فراعنه با خطوطی عبارت از اشکال وحوش و طیور [همان خط باستانی مصر] رسیده‌اند که مؤلف آنها را دیده است. وی می‌گوید که این فراعنه همانهایی هستند که در لشکرکشی داریوش از جانب لهراسب به مصر، به قتل رسیده‌اند. از آنجا به شهر جدید اسماعيليه رفته‌اند. اسماعيليه دقیقاً در نقطه مابین بحر احمر و دریای مدیترانه واقع شده است. علت نامگذاری شهر، به دلیل اقدام اسماعیل پاشا، حکمران مصر به رساندن نهری از آب شیرین به این منطقه است. به آبادانی شهر از سوی کمپانی فرانسه نیز در این چند سال اخیر اشارات دقیقی دارد. ـ چهارشنبه 16 ذیقعده / 12 آوریل: بازدید از قصر اسماعیل پاشا که مشرف به «لاک تمساح» و متصل به کانال است. و سپس بازدید از «الیقویس» که تل ریگی است به ارتفاع بیست ذرع و کمپانی قصد هموار کردن آن را دارد. و بازدید از وسایل حفر کانال که صندوقچه‌هایی است به شکل خاک انداز و بسیار بزرگ (شاید بیل مکانیکی‌های امروز) که روزانه در عوض پانصد نفر عمله کار می‌کند. در الیقویس کارخانجات آهنگری و نجاری هم دایر کرده‌اند. پس از آن هنگام عصر، رفتن به شهر قنطره که کمپانی آن را در عوض سه سال بنیاد و آباد نموده، و شام خوردن با یکصد و بیست نفر بر سر میز. ـ یک‌شنبه 20 ذیقعده / 16 آوریل: حرکت از اسماعیلیه به بندر سویش (سوئز) از طریق کانال شیرین که مانند جدول مستقیم است و اطرافش را نیزار و بوته‌های گز نشانده‌اند و نیز خانه‌های زارعان در کنار آن قرار دارد. عصر هنگام بازدید از نهر مخروبه‌ای مشهور به «نهر فرعون» که از آثار قدیمه فراعنه است. سفر این روز که قبل از طلوع آفتاب آغاز شده بود، چهار ساعت از شب رفته به نیم ساعتی بندر سویش انجامید. بیتوته در هتلی در نزدیکی آنجا موسوم به هتل سویش و صرف غذا بر سر میزهای آراسته به همراه یکصد نفر مهمان که شانزده نفر آنها از اعضا کمپانی بوده‌اند. نگارنده در اینجا توضیح داده که: «بندر سویش هنوز حالت آبادی و شهریت ندارد. بعدها بواسطه اتصال این دو دریا از جمله بنادر معروف خواهد شد ... شیخ نقادی که از تجار معتبر و معروف مصر است به سمت قونسولی دولت علیه ایران مقیم است». ـ دوشنبه 21 ذیحجه: حرکت از مصر تا طنطا با راه آهن به همراه مؤتمن السلطان میرزا حسین خان قونسول جنرال دولت ایران و مقرب الحضرة الخاقانيه میرزا علی نایب جنرال قونسولگری و برادرزاده وی. و وداع با جنرال قونسول و ورود به اسکندریه به همراه میرزا علی نایب. و شب هنگام رفتن به تماشاخانه‌ای که قونسول جنرال دولت بلجیک (بلژیک) و یوسف زغیب، قونسول دولت علیه ایران ساخته‌اند و بهتر از تماشاخانه‌ای است که در اسلامبول قرار دارد و موسوم به «نعوم» است. ـ شنبه 17 ذیحجه: ورود به اسلامبول. پس از آن گزارش سفر و بازدید از کانال سویش نوشته و به وزارت امورخارجه دولت ابد مدت فرستاده شد. قطع گزارشات و اشاره به وقایع سالها بعد که حفر کانال تمام شده به این وصف: ـ اتمام حفر کانال و حضور چند نفر از سلاطین و ولیعهدان و شاهزادگان فرنگستان در اسلامبول به منظور تبریک به اعلیحضرت سلطان عبدالعزیز خان و رفتن به مصر برای دیدن نتیجه کار و ترتیب جشنی ده روزه از طرف خدیو مصر برای آنها به همراه پنجاه هزار مهمان دیگر و گشایش کانال در روز چهارشنبه 12 شعبان 1286ق مطابق با 17 نوامبر 1869 مسیحی و ورود آب بحر مدیترانه به بحر احمر. ـ رفع کدورت عبدالعزیز خان اعلیحضرت دولتی عثمانی و خدیو مصر به وساطت امپراطریس (امپراطور) فرانسه. در این رساله گزارش مانند، نگارنده هر جا لازم بوده در متن و یا حواشی ــ که حکم پاورقی را دارد ــ به توضیح یا تشریح اصطلاحات غربی مانند کیلومتر، لی (معادل 5550 متر)، متر، تن، فرانق، هوتل (= مهمان‌خانه) و غیره پرداخته است. نکات دیگری که از خلال متن گزارش، ارزنده به نظر می‌رسد اینهاست: ـ اشاره گزارش‌نویس به طاق نصرت دروازه شهر اسماعیلیه و اینکه به طرز دروازه طاق نصرت شهر پاریس است که دیده بوده است (ص 23) ـ ذکر این نکته که چند نفر از قونسول‌های دولت‌های اطراف مصر، در بندر سویش اقامت دارند از جمله قونسول دولت ایران که شخصی است موسوم به شیخ نقادی از تجار معتبر و معروف مصر (ص 29) ـ اشاره به نام و بیان برخی ویژگی‌های رئیس کمپانی حفر کانال، مسیو لسپس (صص 31-32) ـ اشاره به هزینه مهمانی حفر کانال که پنجاه میلیون فرانق معادل ده کرور تومان ایرانی باشد (ص 35).