ذخیره خوارزمشاهی

● ذخیره خوارزمشاهی / طب / فارسی zaxīre-ye xārazmšāhī جرجانی، اسماعیل بن حسن، 434 - 531 قمری jorjānī, esmā'īl ebn-e hasan (1043 - 1137) اهدا به: سلطان قطب الدین ابوالفتح محمد پسر خوارزمشاه، ارسلان تکین کتابی است حجیم و مبسوط که به لحاظ جامعیت و شمول بر جمیع اجزا و مباحث مختلف علم پزشکی از همان زمان تألیف همواره مطمح نظر متطبین و طلاب این شعبه از علوم بوده و در نزد آنان از امهات و ارکان بسایط پزشکی و در ردیف قانون ابن سینا و حاوی رازی و ستة عشر جالینوس به شمار می‌رفته است؛ در ده «کتاب» و هر کتاب مشتمل بر چندین «گفتار» و «باب» و «جزو» و «فصل». فهرست موضوعات: کتاب 1. بیان حد علم طب و منفعت او و شناختن مادت‌ها و خلط‌های چهارگانه و مزاج‌ها و تشریح اندام‌ها و یادکردن قوت هر اندامی در شش «گفتار»: 1) حد طب و منفعت آن (در سه باب)، 2) معرفت مزاج (در هشت باب)، 3) خلط‌های چهارگانه (در شش باب)، 4) تشریح اندام‌های یکسان و مرکب (در پنج جزو)، 5) اندام‌های مرکب (در هفده باب)؛ 6) قوت‌ها (در پنج باب)؛ کتاب 2. بیان حال‌های تن مردم از تندرستی به هر وقت و حال بیماری‌ها از هر جنس و یاد کردن انواع و اعراض بیماری‌ها و چه چیزی و چگونگی و شناختن اسباب آن و شناختن بادها و خلط‌ها و مزاج‌های نه گانه و بیان کردن احوال نبض و تفسره و تشریح آنچه از تن مردم آید چون عرق و یاد کردن قوت‌ها و شناختن بول و غایط، در نه «گفتار»: 1) شناختن تندرستی مطلق و اجناس و انواع بیماری‌ها (در دوازده باب)، 2) شناختن اعراض (در دوازده باب)، 3) شناختن نبض (در بیست و دو باب)، 4) اندر شناختن حال‌های تن مردم از دم زدن (در پنج باب)، 5) شناختن تفسره (در بیست و نه باب)، 6) شناختن حال‌های تن از اجابت (در یازده باب)، 7) شناختن حال‌های تن از عرق (در پنج باب)، 8) شناختن حال‌های تن مردم از حال رطوبت‌ها (در شش باب)، 9) شناختن سبب‌ها و حال‌های تن مردم (در سه جزو)؛ کتاب 3. بیان تدبیر نگاه داشتن تندرستی و تدبیر هوا و مسکن و شناختن احوال کسوت‌ها و عطرها و اسفرغم‌ها و به کار داشتن روغن‌ها و تدبیر قی کردن و دارو و مسهل خوردن و تدبیر فصد و حجامت و دیوجه و حقنه و شیاف و تدبیر اعراض نفسانی چون شادی و اندوه و اندیشه‌ها از هر جنس و همچنین تدبیر کردن حال‌ها که اندر تن پدید آید و تدبیر پیران و طفلان در همه انواع و تدبیر کردن مسافران. این کتاب دو «بخش» است و هر بخش هفت «گفتار»: الف- بخش اول: 1) شناختن نیک و بد هوا و حال مسکن‌ها، 2) شناختن نیک و بد آنها و تدبیر نگاه داشتن آن، 3) نگاه داشتن نیک و بد غذا و تدبیر آن، 4) شناختن نیک و بد شراب‌ها، 5) تدبیر خواب و بیداری، 6) تدبیر حرکت و سکون، 7) تدبیر کسوت و عطرها و اسفرغم‌ها و به کار داشتن روغن‌ها، ب- بخش دوم: 1) تدبیر پرداختن تن از فضله طعام و از خلط فزونی، 2) تدبیر مزاج‌های بد، 3) تدبیر اعراض نفسانی چون شادی و اندوه و اندیشه و مانند آن، 4) تدارک حال‌ها که بر تن مردم پدید آید و آمدن آن نشان بیماری باشد که خواهد بود، 5) پروردن اطفال، 6) تدبیر پیران، 7) تدبیر مسافران؛ کتاب 4. بیان کردن استخراج المرض یعنی شناختن هر بیماری که کدام بیماری است و همچنین نضج و بحران‌ها و شناختن آنچه حال بیمار چگونه خواهد بود، در چهار «گفتار»: 1) اندر بیرون آوردن که هر بیماری کدام است و سبب آن چه بوده است (در سه باب)، 2) شناختن نضج و احوال آن (در پنج باب)، 3) شناختن بحران (در دو باب)، 4) تقدمة المعرفه (در هفت باب)؛ کتاب 5. بیان تب و اقسامها و انواع آن و یاد کردن احوال و اسباب و معالجات آن جمله، در شش «گفتار»: 1) اندر آنکه تب چیست و چند نوع است و چگونه پدید آید و چگونه گسارد (در چهار باب)، 2) اندر شناختن حمی یوم و احوال و اسباب و علامات و علاج آن (در بیست و هفت باب)، 3) تب‌های عفونی (در سه جزو)، 4) تب‌های ورمی و دمی و وبائی و علامات و علاج آن (در چهار باب)، 5) شناختن اسباب ابله و حصبه و احوال و علامات و علاج آن (در سیزده باب)، 6) شناختن نکس و احوال آن و تدبیر نگاه داشتن ناقه از نکس و تدبیر طعام و شراب (در پنج باب)؛ کتاب 6. بیان کردن انواع علاج‌های بیماری‌های هر عضوی از اعضاء مردم از سر تا پای ایشان، در بیست و یک «گفتار»: 1) بیماری‌های سر و معالجات آن (در پنج جزو)، 2) بیماری‌های چشم و معالجات آن (در هفت جزو)، 3) احوال گوش و شنوایی و بیماری که بدان تعلق دارد و معالجات (در نه باب)، 4) احوال بینی و بیماری‌هایی که بدان تعلق دارد و معالجات آن (در ده باب)، 5) احوال بیماری‌های دهان و معالجات آن (در سه جزو)، 6) احوال بیماری‌های حنجره و حلق و معالجات آن (در دو جزو)، 7) احوال بیماری‌های آلت‌های دم زدن و معالجات آن (در پانزده باب)، 8) احوال بیماری‌های دل و معالجات آن (در شش باب)، 9) بیماری‌های پستان و معالجات آن (در ده باب)، 10) احوال معده و مری و بیماری‌ها و علاج آن (در شش جزو)، 11) احوال جگر و بیماریهاء او و اسباب و علامات و علاج آن (در سه جزو)، 12) احوال سپرز و بیماری‌ها و اسباب و علامات و علاج آن (در چهار باب)، 13) بیماری‌هایی که از بیماری‌های جگر و اسپرز خیزد (در دو جزو)، 14) انواع اسهال و زحیر و اسباب و علامات و علاج آن (در سه جزو)، 15) بیماری‌های مقعد (در هفت باب)، 16) کرمان خرد و بزرگ و اسباب و علامات و علاج آن (در سه باب)، 17) انواع قولنج و اسباب و علامات و علاج آن (در ده باب)، 18) احوال گرده و مثانه و بیماری‌های آن و علامت‌ها و علاج آن (در چهار جزو)، 19) اماس‌ها و ریش‌ها و خارش قضیب و دیگر بیماری‌ها (در سه جزو)، 20) احوال زنان و بیماری‌های ایشان (در سه جزو)، 21) درد پشت و تهی گاهی و ریاح الافرسه و درد اندام‌ها و عرق النسا و نقرس و دوالی و داء الفیل (در ده باب)؛ کتاب 7. بیان علاج ریش و تدبیر شکافتن و داغ کردن و علاج تباه شدن اندام و تدبیر شکستگی و آزردگی و زخم، در هفت «گفتار»: 1) آماس‌ها و بثورهای گرم (در سه جزو)، 2) آماس‌های سرد (در چهار باب)، 3) انواع ریش‌ها و سوختگی آتش و غیر آن (در دوازده باب)، 4) جراحت‌ها (در نه باب)، 5) داغ کردن (در دوازده باب)، 6) مجبری و ردادی (در دو جزو)؛ کتاب 8. بیان تدبیرهای پاکیزگی و آراستگی ظاهر بشره مردم که آن را زينة گویند، در سه «گفتار»: 1) احوال مری (در شانزده باب)، 2) احوال بشره و آنچه بر وی پدید آید (در ده باب)، 3) حال‌ها که تعلق به تن و اطراف دارد (در هشت باب)؛ کتاب 9. پادزهرها و بیان کردن منافع اعضاء حیوانات و این کتاب را کتاب السموم گویند، در پنج «گفتار»: 1) اندر احتیاط کردن از زهرها و یاد کردن انواع زهرها و قانون علاج زهرها و یاد کردن داروهای زیان کار معدنی و نباتی و حیوانی (در ده باب)، 2) اندر گزیدن ماران و جانوران زیان کار و تدبیر راندن حشرات (در هفت باب)، 3) اندر گزیدن ماران و علاج آن (در چهار باب)، 4) اندر گزیدن مردم و گزیدن سگ و گرگ و غیر آن (در دوازده باب)، 5) اندر گزیدن حشرات (در یازده باب) مشتمل بر سه «فصل»: الف- عذر دیر تمام شدن کتاب، ب- عذر تقصیری که اندرین کتاب هست، ج- عذرهای طبیبان از جهت بیماری‌ها که ایشان را افتد؛ کتاب 10. اندر آغاز کردن اقرابادین که تتمه ذخیره است در دو «گفتار» و «تذکره» در آخر، 1) نام داروهاء مفرد که از بهر علاج هر اندامی اندر معجون‌ها و مطبوخ‌ها و حب‌ها و ضمادها و غیر آن به کار آید جدا جدا (در سی و هشت باب)، 2) معجون‌ها و داروهای مرکب، الف- نام داروهای مرکب (در سی و هشت باب)، ب- معجون‌ها و داروهای مرکب (در سی و چهار باب). این کتاب را بعدها مصنف خود به زبان عربی ترجمه کرد و ترجمه‌ای نیز علی الظاهر از روی متن عربی بعدها به زبان عبری به عمل آمد که یک نسخه از آن فعلاً در کتابخانه ملی پاریس تحت رقم 1169 محفوظ است. ترجمه سومی نیز از ذخیره در دست داریم که به زبان ترکی و مترجم آن ابوالفضل محمد بن ادریس الدفتری متوفی در 982ق است و غواصی خراسانی نیز چنان که در تحفه سامی از سام میرزا صفوی مسطور است (ص 175) کتاب ذخیره را با چند کتاب دیگر (قصص الانبیا و تاریخ طبری و کلیله و دمنه) در یک مجلد منظوم نموده بوده است. (غلامعلی عرفانیان با تصرفاتی) آغاز: بسمله حمد له اما بعد چون تقدیر ایزد چنین بود که جمع کننده این کتاب بنده دعا گوی خداوند خوارزمشاه ... قطب الدین ... ارسلان تکین ... ابوالفتح محمد بن ... قصد خوارزم کرد و به خدمت این خداوند نیکبخت شد اندر سال پانصد و چهار ... و ذخیره خوارزمشاهی نام کرد ... چاپ: مشار فارسی 2397/2 (2 چاپ) [الذریعة 10/10و 11/10؛ نسخه‌های منزوی 538/1؛ ریحانة الأدب 191/3؛ کشف الظنون 824/1؛ مشترک پاکستان 578/1: نشانی 36 نسخه؛ فهرستواره منزوی 3374/5؛ دنا 472/5- 481 ( 234 نسخه)] شرح و حواشی: 1- خفی علائی = الخفية العلائية = خف علائی؛ جرجانی، اسماعیل بن حسن (434-531) 2- الاغراض الطبية و المباحث العلائية = اغراض طبی؛ جرجانی، اسماعیل بن حسن (434-531) 3- معاجین و سفوفات و داروهای چشم و دندان و جز آن 4- شفاء العین