دیوان الادب و میزان کلام العرب

● دیوان الادب و میزان کلام العرب / لغت / عربی d.-ul adab wa mīzān-u kalām-il ‘arab فارابی، اسحاق بن ابراهیم، - 350؟ قمری fārābī, eshāq ebn-e ebrāhīm ( - 962) اثر بسیار مهم و معتبری، از قرن چهارم هجری است و از نظر ترتیب، بدیع و بی‌سابقه است. مؤلف، دایی جوهری، صاحب صحاح اللغة، و کتاب او یکی از پایه‌های کتاب صحاح است. وی، کتاب خود را به «7» بخش تقسیم نموده و نام هر بخشی را، کتاب نهاده است و هر کتاب را به ابوابی مشتمل ساخته: 1. کتاب الأسماء من الصحيح؛ 2. کتاب الأفعال من السالم؛ 3. کتاب المضاعف؛ 4. کتاب المثال؛ 5. کتاب ذوات الثلاثة؛ 6. کتاب ذوات الأربعة؛ 7. کتاب الهمزة. این کتاب به لحاظ اینکه بر اساس ابنیه اسماء و افعال نهاده شده است و همچنین مجرد و مزید فیه، صحیح و معتل و ثلاثی، رباعی و خماسی، جدا از هم نگاشته شده، برای مبتدی، قابل استفاده نبوده و تنها یک منبع کاملاً تخصصی به شمار می‌آید. توضیح این نکته لازم است که این کتاب و نظایر آن، مانند کتاب الأفعال ابن قوطیه و کتاب‌های دیگری، با این کیفیت، که فقط نام آنها در فهارس باقی مانده است، صرفاً یک قاموس لغوی نبوده‌اند، بلکه متون درسی عالی همراه با دانش تصریف و فقه اللغه به شمار آمده‌اند که به عنوان منابع تغذیه مصنفان بعدی، اعم از ادیبان و اهل لغت قرار گرفته است. در قرن‌های بعد از تألیف کتاب دیوان الأدب، عده‌ای از دانشمندان لغوی، شیوه نگارش آن را در تفسیر لغات و ترتیب آن، پی گرفته‌اند که از معروف‌ترین آنان می‌توان به المصادر زوزنی (قرن 5) و تاج المصادر بیهقی (قرن 6) اشاره کرد. نگارنده کتاب، ظاهراً از محبین اهل بیت پیامبر است و در خطبه کتاب در ذکر مقام حضرت ختمی مرتبت می‌گوید: «... و أما العترة، فهى السفينة التى من ركبها نجا و نبا عنها تردى و هوى ...». در خصوص این کتاب و مؤلف آن، قدمای مورخان و تراجم‌نویسان، مطالب زیادی نوشته و اهمیت فراوانی قائل شده‌اند، لیکن در این مختصر، فقط داستانی از کتاب انباه الرواة، در اهمیت این کتاب نقل می‌کنیم، قفطی می‌گوید: «برخی از حافظان علم در یمن، از مشایخ نقل نموده‌اند که روزی یک نسخه که برگ اول آن افتاده بود، به دست شخصی ادب دوست افتاد و از نظر متانت و ترتیب، مورد اعجاب او واقع گردید؛ لیکن کتاب را نشناخت و آن را همراه خود نموده و به زیارت مکه نائل شد؛ در آنجا به محفل چند نفر از ادباء رسید؛ کتاب را به آنان ارائه نمود و از نام کتاب و نگارنده آن، پرسش نمود؛ کسی ندانست؛ ولی یکی از آنان به او گفت: ابوالعلاء معری، شخص باهوش و حافظه است اگر کتابی را نزد وی خوانده باشند، حفظ می‌کند؛ تو اگر بدانجا روی شاید مشکل حل شود. آن شخص کتاب را برداشته و راهی معرة النعمان شده و به حضور ابوالعلاء رسید و مشکل خود را به وی در میان گذاشت؛ ابوالعلاء معری که نابینا بود، به او گفت: اندکی از کتاب را برای من بخوان او تا چند جمله را از مقطع کتاب خواند، ابوالعلاء نام کتاب و نگارنده را گفت و آن برگ یا برگ‌های ساقط شده را، از حفظ برای او خواند و او یادداشت نموده و کتاب خود را کامل نمود» [نقل به اختصار]. این کتاب، بنابر متن نسخه چاپی، به احمد بن منصور (ابوالحسن)، اهداء گردیده است و بنا به نقل کاتب چلبی به «اتسز بن خوارزمشاه» تقدیم شده که یقیناً، نقل چلبی مبتنی بر واقعیت نیست؛ زیرا بین فارابی و اتسز، دو قرن فاصله است؛ ولی در مورد اولی، مصحح نسخه چاپی دچار حیرت گردیده و گمان به بیراهه برده است. اما واقع امر (ظاهراً) این است که احمد بن منصور، برادر نوح بن منصور سامانی است که با عصر و زادگاه نگارنده، سازگار است. احمد بن منصور، پادشاه نبوده؛ بلکه بنا به نقل قیس رازی در المعجم از شاهزدگان دانش‌پرور دودمان سامانی و ممدوح غزوانی لوکری، بوده است. ذهبی در کتاب تاریخ الاسلام، از مؤلف تجلیل نموده و درباره وی و خواهرزاده‌اش (جوهری) می‌گوید: «این دو نفر ترک برای تنظیم و ضبط زبان عرب، قیام کردند که مانند آنان، کسی از عرب‌ترین عرب‌ها قیام نکرده است»؛ ذهبی، شعری درباره این کتاب آورده: «کتاب دیوان العرب ×× أحلى جناً من الضرب / أودعه منشئه ×× أكثر ألفاظ العرب / ما ضر من يحسنه ×× خمول ذکر فی النسب». (محمود مرعشی) چاپ: سال 1912 در صیدا چاپ شده است؛ قاهره، مجمع اللغة العربية، محقق: احمد مختار عمر، چاپ اول، 3 جلد، 1393- 1394ق. [انباه الرواة 87/1؛ تاریخ الاسلام ذهبی حوادث (351-380ق)، ص 455؛ تاریخ التراث العربی، علم اللغة ص 351؛ دیوان الأدب: مجمع اللغة العربية قاهره؛ الذخائر الشرقية، کورکیس عواد 66/4؛ ريحانة الأدب 261/4؛ کشف الظنون 774/2؛ معجم الأدباء (5 جلدی) 158/2 و 207؛ المعجم فی معائیر أشعار العجم چاپ: بیروت 231؛ الوافي بالوفيات 395/8]