دستور اللغة

● دستور اللغة = الخلاص / لغت / عربی و فارسی dustūr-ul luġa = al-xalāṣ ادیب نطنزی، حسین بن ابراهیم، - 499؟ قمری adīb-e natanzī, hoseyn ebn-e ebrāhīm (- 1106) اهداء به: خواجه نظام الملک (گویا) تاریخ تألیف: 468ق لغات وارده و مستعمله در قرآن و احادیث و مصنفات ادباء و مراسلات و امثال و دواوین شعراء محدثین در این کتاب به طریق تسهیل تعلیم و تعلم مذکور گردیده، دستور اللغة مبتنی بر بیست و هشت کتاب و ترجمه فارسی بعض لغات عربی را شامل است چنان که خود می‌گوید: «قسمتها على ثمانية و عشرین کتاباً بعدد الحروف المناسبة لمنازل القمر و اوردت في كل كتاب اثنی عشر بابا بعدد شهور السنة و عدد البروج الاثنی عشر و عريت الاسماء من حرف التعريف . ... و اوردت کل باب على ترتيب حروف المعجم و فسرت بعضها بالعربية السائرة و بعضها بالعجمية الظاهرة». دستور اللغة به نام «کتاب الخلاص» نیز موسوم است و مؤلف در پایان دیباجه پیش از شروع به «كتاب الالف من الاسماء» می‌گوید: «و سميته بكتاب الخلاص». ولی مؤلف عملاً پای‌بند تقسیم هر کتاب به دوازده باب نشده است بلکه هر کتاب را تلویحاً مقصور به سه «باب» کرده و در ذیل باب اول اسمائی را که به فتح اول و در باب دوم اسمائی را که به ضم آن و در باب سوم آن عده از اسامی را که به کسر اول است ذکر نموده و پس از فراغ از قسمت اسامی بلافاصله افعال ثلاثی مجرد را در شش باب شرح داده است: 1) فعل یفعل (به فتح عین در هر دو صیغه)، مانند: بعث یبعث، 2) فعل یفعل (به فتح عین در ماضی و به ضم آن در مضارع)، مانند: برز یبرز؛ 3) فعل یفعل (عین الفعل در ماضی مفتوح و در مضارع مکسور)، مانند: بسم یبسم، 4) فعل یفعل (عین الفعل در ماضی مکسور و در مضارع مفتوح) مانند: بلغ یبلغ، 5) فعل یفعل (به ضم عین در هر دو صیغه) مانند: بصر یبصر، 6) فعل یفعل (به صیغه مجهول)، مانند: بهت یبهت، (این باب را به جای بابی آورده که عین الفعل در ماضی و مضارع مکسور است)، سپس به شرح افعال ثلاثی مزید و رباعی مجرد و مزید پرداخته است و چنان ترتیب داده که در هر کدام صحیح بر مهموز و مهموز بر مثال بر اجوف و اجوف بر لفیف و لفیف بر منقوص و منقوص بر مضاعف مقدم باشد و پس از اتمام کتاب آخر این مطالب را هم اضافه کرده: 1. باب ما كان الصواب في ايرادها مفردا، 2. فصل (در بروج و منازل قمر)، 3. فصل (در لیالی شهر)، 4. اسماء ايام الشهور بالفارسية، 5. اسماء الشهور بالعربية، 6. اسماء الشهور بالفارسية، 7. باب في الحساب، 8. باب في الشركة، 9. فصل، هو طرف السكة، طرة الثوب، 10. باب في فنون متفرقة، 11. باب الجمع و التصغير، 12. بسم الله الرحمن الرحيم، كتاب الحروف التى عليها مدارالعربية، باب الادوات التى ترفع بعدها الاسماء و الاخبار، 13. باب الحروف التي تنصب الاسماء وترفع الاخبار، 14. باب الحروف التي ترفع الاسماء و تنصب الاخبار، 15. باب حروف الشرط و الجزاء، 16. باب نواصب الافعال المضارعة، 17. باب الجوازم، 18. باب الجر، 19. باب حروف العطف، 20. باب حروف النداء، 21. باب الاستثناء، 22. باب المرفوعات، 23. باب المنصوبات، 24. باب المجرورات، 25. باب المجزومات، 26. باب اعراب فعل المضارع، 27. باب الاسماء المبهمة، 28. ضمير المرفوع المنفصل، 29. ضمير المنصوب المنفصل، 30. باب الافعال، 31. باب في العدد، 32. باب مراتب الحروف. (غلامعلی عرفانیان) کتابی به نام «مرقاة» نیز به این مؤلف نسبت داده‌اند. آغاز: بسمله الحمدلله الذى ابدع العالم بقدرته وخص بني آدم بكرامته . ... اما بعد فهذا دستور اللغة العربية المستعملة المعتمدة المأثورة الواردة في كتاب الله و اخبار الرسول صلى الله عليه و سلم و مصنفات الادباء . ... چاپ: تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1380ش، با مقدمه و تصحیح رضا هادیزاده، 114+ 675ص [کشف الظنون 754/1؛ فرهنگ‌نامه‌ها 19-23؛ دارالکتب مصر 132/2؛ نسخه‌های منزوی 1983/3؛ نشانی 29 نسخه؛ دنا 1187/4 - 1188 (62 نسخه)]