دستور العلاج

● دستور العلاج / طب / فارسی dastūr-ol ‘alāj طبیب گنابادی، سلطان علی، ق 10 قمری tabīb-e gonābādī, soltān ‘alī (- 16c) اهدا به: ابوالغازی سلطان ابوسعید بهادرخان پسر منصور کوچ کانچی خان تاریخ تألیف: 933ق آن را پس از چهل سال بحث و فحص و مطالعه علوم پزشکی نگاشته است چنان که می‌گوید: «سبب تألیف این کتاب آن است که چون از زمان هجرت نبی (ص) نهصد و سی سال گذشته و مدت چهل سال که بحث علوم شریف طب و علاج در خراسان و ماوراءالنهر به تخصیص در بلده سمرقند اشتغال می‌نمود و ملازمت اعلاخاقانی الخاقان بن الخاقان حضرت ابو المنصور لوجکونحی (کذا) [به ظن قوی بل به نحو قطع و یقین مقصود از این شخص ابومنصور کوچکنچی (کوچونجی، کوچكونجو) خان بن ابی الخیر بن دولت شیخ اغلان نوه دختری میرزا الغ بیگ گورکان است از اعقاب جوجی و از امرای بنی شیبان در ماوراءالنهر (متوفی در 936 و مذکور در جهان آرای قاضی احمد غفاری و حبیب السیر و سایر کتب تواریخ این عصر] خان میسر گردیده بود و اکثر سلاطین عظام و امراء کرام و خواص و عوام جهت علاج رجوع به این بنده داشتند تا آنکه حضرت ابوالمظفر محمود سلطان را مرض کلی واقع شده بود این فقیر سلطان على الطبيب الخراساني الجنابدی را طلب نمودند و بعد از صحت مزاج شریف اشارت فرموده‌اند که اگر کتاب (کذا) تصنیف کنید که خواص و عوام ازو فایده یابند مناسب می‌نماید.» (انتهی باختصار) (غلامعلی عرفانیان) در یک «مقدمه» و دو «مقاله»: مقدمه در حفظ صحت و بیان حد طب و تندرستی و بیماری و نبض و جز آنها، در شانزده «باب» و هر یک در «فصل»هایی: باب (1) حفظ صحت، شانزده فصل، (2) حد طب، نوزده فصل، (3) شناختن اندامهای بسیط، هفت فصل، (4) اندامهای مرکب، هفده فصل، (5) تشریح قوتها، پنج فصل، (6) شناخت تندرستی و بیماری، پنج فصل، (7) احوال نبض، بیست فصل، (8) منفعت دم زدن، (9) شناخت پیشاب، بیست فصل، (10) شناخت بیماری از ثقل غذا، هفت فصل، (11) عرق بیمار، پنج فصل، (12) تفت، پنج فصل، (13) شناخت احوال تن، شانزده فصل، (14) احوال زادن و مردن، شش فصل، (15) شناختن احوال از نفخ، یازده فصل، (16) بحران، هشت فصل؛ مقاله 1. بیماری‌های مختص به عضوی، در بیست و پنج «باب»: 1) بیماری‌های سر، هجده فصل، ... 25) ریاح، درد پشت و مفاصل و نقرس و عرق النساء و داء الفیل، چند فصل؛ مقاله 2. بیماری‌های غیر مختص به عضوی، در هشت «باب» و هر باب در چند فصل و هر فصل در چند نوع. مقدمه کتاب جلد اول، و دو مقاله دیگر، جلد دوم کتاب محسوب می‌شود. آغاز: دیباچه جلد اول: جواهر حمد و ثنا خدای را عز وجل که حکیم حاذق است و ستایش بی قیاس رحیمی را که شفا بخش خلایق است و مفرح شکری که ترکیب آن نوش داروی دلهای رنجوران است تحفه بارگاهی که مسجود هر عزیز و ذلیل و معبود هر صحیح و علیل است که از دارالشفاء او دردمندان دوا یافته‌اند ... به رسم تحفه نذر کتابخانه اعلی حضرت ... سلطان ابوسعید بهادر خان ... و این کتاب مشتمل است بر مقدمه و دو مقاله مقدمه در بیان حفظ صحت ... دیباچه مقاله یکم: سپاس و ستایش حضرت علیمی را که نسخه بی سقم: «الذی انزل الداء انزل الدواء» از کلیات حکمت بالغه او موجزیست ... و بعد سبب تألیف این کتاب آنست که چون تمامی آدمیان باحکام طبیه و قواعد علاجیه محتاج بودن روشن و معلوم است. انجام: مقدمه: پس درهمه احوال اعتماد برقوت باید کرد و علامت بحران برخلاف بحران نيك پدید آید از بهر آنکه سبب حرکت از بحران بسیاری و تری ماده است و بی طاعتی و عجز طبیعت تمت المقدمة. فایده دارد و سرکه نو گزیدگی او را طلا سازند کفایت بود و الله اعلم. تمت تمام شد ... چاپ: لکهنو، 1914م، سنگی؛ لکهنو، 1896م، سنگی، 334ص؛ دهلی، 1865م، سنگی، وزیری، 330ص [مخطوطات الطب في المتحف العراقي ص 119؛ نسخه‌های منزوی 535/1؛ الذريعة 162/8؛ مشترک پاکستان، 564/1؛ مكتبة اميرالمؤمنين 252/1؛ الطب الصيدليه ص 119؛ فهرستواره منزوی 3454/5؛ دنا 1183/4 (21 نسخه) «دستور العلاج» دنا 1167/9 «مقدمه دستور العلاج» (5 نسخه)]