خمسه نظامی گنجوی

● خمسه نظامی گنجوی = پنج گنج / شعر / فارسی xamse-ye nezāmī-ye ganjavī = panj ganj نظامی، الیاس بن یوسف، 530؟ - 614؟ قمری nezāmī, elyās ebn-e yūsof (1136 - 1218) پنج مثنوی مشهور نظامی است به نام‌های: 1. مخزن الاسرار، 2. خسرو و شیرین، 3. هفت پیکر، 4. لیلی و مجنون، 5. اسکندرنامه. افادات ابن یوسف در معرفی آن: هریک از کتاب‌های پنجگانه را که سال‌ها پس از مرگ نظامی از یکدیگر دور و جدا بود کنار یکدیگر قرار گرفته و به نام «خمسه» نامیده شده، به نام پادشاهی موشح نموده و همه آنها حدود 26000 بیت شعر می‌باشد ولی تذکره نویسان شماره ابیات آن را 25000 معین کرده‌اند. 1- مخزن الاسرار، این کتاب به نام بهرامشاه بن داود رومی، موشح گردیده و در حدود 2202 بیت می‌باشد و در بیست «مقاله» مرتب شده و شامل نصایح و حکم و امثال و مواعظ می‌باشد، تاریخ نظم آن را در آخر نسخه چاپ سال 1908م هند 582ق و چاپ آقای وحید 572ق و آقای تربیت به سال 559ق معین نموده‌اند ولی در نسخ کهنه خطی تاریخ وجود ندارد و ظاهراً این تاریخ‌ها الحاقی است و از خود نظامی نیست. آغاز: «بسم الله الرحمن الرحیم ×× هست کلید در گنج حکیم» 2- خسرو و شیرین، این کتاب را که از شاهکارهای نظامی باید شمرد و در آن داد قدرت و ادبیت داده شده به نام طغرل بن 3- ارسلان شاه سلجوقی که از سال 571 تا 590 سلطنت داشته موشح گردیده و پس از مدح وی به مدح اتابک محمد جهان پهلوان پرداخته و کنیه او را ابوجعفر معین نموده و در تواریخ ثبت است که در زمان طغرل رشته کارها در دست وی بوده و چون به سال 571ق وفات یافت برادر وی قزل ارسلان جای او را گرفت و او نیز به سال 587ق در رختخواب کشته شد و شروع به نظم این کتاب را سال جلوس طغرل (ص 15 چاپ وحید دیده شود) و انجام آن را به سال 576ق معین نموده و بر حسب شماره دقیق در حدود 4914 بیت شعر می‌باشد، آغاز: «خداوندا در توفیق بگشای ×× نظامی را ره تحقیق بنمای» 3- لیلی مجنون، این داستان از حکایت‌های عاشقی اعراب می‌باشد و در ایران پس از نفوذ آنها انتشار یافته و نظامی چنان که در ابتداء این کتاب تصریح نموده، انشاء و نظم آن بر حسب امر کتبی شروانشاه اخستان بن منوچهر (جلال الدین ابوالمظفر) بوده و نیز خود وی شماره ابیات آن را بیش از چهار هزار و سال نظم را به سال 584ق معین نموده و برحسب شماره دقیق در حدود 4450 بیت است. آغاز: «ای نام تو بهترین سرآغاز ×× بی نام تو نامه کی کنم باز» 4- هفت پیکر این کتاب در شرح حالات رزمی و بزمی بهرام گور می‌باشد و به نام علاءالدین گرپ ارسلان پادشاه مراغه موشح گردیده و چنانکه در آن کتاب تصریح شده به سال 593ق به انجام رسیده (از پس پانصد و نود سه فزان ×× گفتم این نامه را چو ناموران) و شماره ابیات آن با محاسبه دقیق در حدود 4577 شعر می‌باشد. آغاز: «ای جهان دیده بود خویش از تو ×× هیچ بودی نبوده پیش از تو» 5- اسکندرنامه این کتاب در داستان اسکندر و دو جزء می‌باشد، بخش اول را چنانکه در اوایل کتاب است «شرف‌نامه» نامیده (از آن خسروی می‌که در جام اوست ×× شرف نامه خسروان نام اوست. و نیز گوید: شرف‌نامه را فرخ آوازه کرد ×× حدیث کهن را بدو تازه کرد) و آن را به اتابک نصرة الدین ابوبکر پسر محمد جهان پهلوان تقدیم داشته و در جلد 4 روضة الصفا در آخر سلاجقه روم این اتابک را معرفی نموده و گوید پس از عموی خویش قزل ارسلان (درص 289 ج4 شذرات نوشته شده که به سال 587 در رختخواب خود کشته شد) بیست سال به حکومت اران و آذربایجان قیام نمود و در سال 607ق درگذشت. آغاز شرف‌نامه: خدایا جهان پادشاهی تراست×× زما خدمت آید خدائی تراست. در آخر بعضی از نسخ خطی و نسخ چاپی (جز چاپ هند) این دو بیت: «بتاریخ پانصد نود هفت سال ×× که خواننده را زو نگیرد ملال / نوشتم من این نامه را در جهان ×× که تا دور آخر بود جاودان»، که سال نظم را معین می‌کند موجود و در اواخر شرفنامه ناتمام بودن آن را نیز تذکر داده (چو از نیمه نامه پرداختم ×× سریری ببالین او ساختم) و بخش دوم به اقبال نامه و خردنامه مشهور گردیده، تسمیه آن به خردنامه ظاهراً این است که بیت اول از خرد صحبت داشته ولی اقبال نامه بودن آن ناشی از بیانی است که در آخر این کتاب در ذیل مدح عزالدین ابوالفتح مسعود بن نورالدین ارسلان شاه (بنوبت گه شه دو هندوی بام ×× یکی مقبل و دیگر اقبال نام / فرستاده‌ام هر دو را نزد شاه ×× که یاقوت را درج دارد نگاه) ولی چنانکه دانستیم بخش اول را خود شرف‌نامه نام گذارده و مکرر از آن بدین نام تعبیر نموده ازجمله در همین بخش دوم می‌گوید: «شرف‌نامه را تازه کردم نورد ×× سپید آب را ساختم لاجورد» و تاریخ انشاء این بخش دوم میان سال 607 و 615ق بوده و برحسب شماره دقیق در حدود 3488 بیت است. آغاز اقبال نامه: خرد هر کجا گنجی آرد پدید ×× ز نام خدا سازد آنرا کلید. آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم ×× هست کلید در گنج حکیم چاپ: به کرات چاپ شده [الذریعة 264/7 و 268/7 و 1209/9؛ کشف الظنون 724/1؛ ریحانة الادب 214/6؛ کلیات خمسه حکیم نظامی: تهران 1351ش؛ مشترک پاکستان 65/7: نشانی 35 نسخه؛ مشار فارسی 1919/2 «خمسه نظامی»: نشانی 18 چاپ؛ نسخه‌های منزوی 3184/4 ( نشانی 140 نسخه) و 2685 و 1896/3؛ مکتبة امیرالمؤمنین 244/1؛ فهرستواره منزوی 440/10؛ دنا 1012/4-1019 (214 نسخه)] شرح و حواشی: 1- پنج گنج (گزیده)؛ اهلی شیرازی، محمد بن یوسف (858-942) 2- پنج گنج (منتخب) (2عنوان) 3- تراکیب نادر الترتيب 4- خلاصة الخمسه نظامی 5- خلاصه خمسه نظامی = انتخاب خمسه نظامی (18 عنوان) 6- خمسه نظامی گنجوی (منتخب) = خلاصة الخمسه