خلق الانسان

● خلق الانسان / اخلاق / عربی xalq-ul insān نیشابوری، محمود بن ابی الحسن، ق6 قمری neyšābūrī, mahmūd ebn-e ab-el-hasan (- 12c) لباب الالباب در سبب تألیف این کتاب آورده: «و چون بسمع او رسید که در بلاد مغرب تفسیری ساخته‌اند پنجاه مجلد او در معنی یک آیت که آفریدگار می‌فرماید و فی انفسکم افلاتبصرون صد دفتر تألیف کرد پنجاه در خلق انسان و پنجاه در خلق (خوی) انسان». کشف الظنون این کتاب را ضبط کرده و از مشخصات آن به جز نام مؤلف چیزی نیاورده. روش مؤلف چنین است که مطالب خلقت و مباحث اخلاق را در عنوان «مجلس» ذکر کرده و تمام مجالس تفسیر آیه شریفه 21 سوره مبارکه والذاریات «وفی انفسکم افلا تبصرون» است. مثلا: «المجلس الثانی و الثمانون من کتاب خلق الانسان تفسیر قول الله عزوجل و فی انفسکم افلا تبصرون فی شجاعة الانفس نجدته» و هکذا نخست هر مجلس را مصدر داشته به دیباچه مخصوص و مناسب پس از آن به تحقیق مطلب پرداخته و سپس امثله و شواهد را آورده است. مؤلف با آنکه پیرو سنت و جماعت است از ائمه اطهار (از امام اول تا امام نهم) علیهم السلام نقل حدیث کرده و به مظالم خلفاء جور ستم آنان را بر خاندان عصمت (مجلس 57 و 61 و 82) اشاره نموده. آغاز نسخه (13 برگ اول کتاب) پس از دیباچه بیان طرق چهارگانه در تهذیب اخلاق و چهار فصل در راه تهذیب اخلاق عوام و ملوک و وصیت اردشیر به شاپور و پندشاپور به هرمز است سپس از مجلس 53 تا مجلس 100 مرتب نوشته شده. عناوین مطالب مجالس به اختصار: 53. بیان مواد المکارم من الاخلاق؛ 54. معرفة فضایل الانفس و اقسامها و ذکر السيرة الفاضلة منها؛ 55. يشتمل على ما فی الانفس من الخير و الشر و سبب فضائهما فی العالم مع التمكين من تحلية النفس بالخيرات و تحليتها عن الشرور من السيأت؛ 56. وصف المنزلة عندالله و نیل الزلفی لدیه؛ 57. يتضمن بان استصلاح نفس الانسان للبشرية الملكية و التوحيد بفضائلها و استحقاق طاعة الناس لاجلها؛ 58. اتصال الاسباب المرضية بالافعال الطوعية الاختيارية و استكمال الانفس الناجية بالمباحث؛ 59. موقع العلم من انفس الانسان؛ 60. ترتيب حال الانفس فی العلم و المعرفة؛ 61. تصوف الانسان و تنسکها و التعرف عن غایتها؛ 62. بیان اقصی ما ینتهی الیه حال الانفس من نیل السعادة الحقيقة؛ 63. وصف المنزلة عندالله و نیل الزلفی لدیه جل جلاله؛ 64. اخلاص الانفس و ابتهالها و صدق مناجاتها و دعائها و ما يتصل بذلک من شرح التاثیرات الروحانية؛ 65. صدق الانفس و تعینها و ما یعتاده من اضدادهما؛ 66. توکل الانفس و تفویضها؛ 67. صبر الانفس و رضاها و قناعتها؛ 68. شکر الانفس نعم الله عزوجل؛ 69. انابة الانفس و توبتها؛ 70. فیما فی الانفس من عفتها و تقویها و زهدها و ورعها؛ 71. ذکر مراقبة الانفس و استقامتها؛ 72. الخلوة و العزلة؛ 73. صحبة الانفس و معاشرتها و معايشتها و مخالطتها؛ 74. میل الانفس و حبها و هواها و عشقها؛ 75. انقسام المحبات و افتنان الانفس فی المودات؛ 76. بیان محبة الانفس باریها تبارک و تعالی؛ 77. الارادة و السکينة و الولاية؛ 78. مروة الانسان و فتوته؛ 79. شرح حال الانفس عند اقتناء المال و اشرافها علی الطمع و السؤال و البخل و الود و ما يتصل بذلک؛ 80 كبر النفس و علو همتها؛ 81. عدل الانفس و انصافها؛ 82. شجاعة الانفس و نجدتها؛ 83. نصيحة الانفس و امانتها؛ 84. ظن الانفس و فراستها؛ 85. نوم الانفس و رؤياها؛ 86. تواضع الانفس و تکبرها؛ 87. البينه علی ما فی الانفس من الحياء و الوفاء؛ 88. بیان ما خلقه الله عزوجل فی الانفس من الخوف و الرجاء؛ 89. ما فی الانفس من احوال الفقر و الجوع؛ 90. ذکر ما خلق فی الانفس من دواعی الحرص و ركب فيها من اسباب الامل؛ 91. قمع الانفس و مخالفتها فی شهواتها؛ 92. غضب الانفس و الحکمة فی وضعه فيها و السعی فی توهينه و استعمال الحلم مکانه؛ 93. ذکر حسد الانفس و المعالجة الی معالجته؛ 94. ما يعرض الانفس من الغموم و الاحزان و ذکر ما یدفع به اذاها عنها؛ 95. ذکر وساوس الصدور فی الانفس؛ 96. نفی الافات المطيفة بالاخلاق المنيفة عن الانفس الشريفه؛ 97. آداب الانفس علی سير الصوفية؛ 98. آداب النفس فی السفر؛ 99. احوال الانفس على لسان الصوفية؛ 100. مواعظ تدعو الانفس الى التقوى و الرغبة فی الدار الاخرة و الزهد فی هذه الفانية و الى خوف الجزاء و مراقبة العواقب. (مهدی ولائی) شرح و حواشی: 1- فهرس خلق الانسان؛ مدنی، علی خان بن احمد (1052-1118)