خلد برین

● خلد برین / تاریخ جهان / فارسی xold-e barīn واله اصفهانی، محمد یوسف بن محمد حسین، 11 قمری vāle-ye esfahānī, mohammad yūsof ebn-e mohammad hoseyn (17c -) تاریخ تألیف: 1078ق به روزگار شاه سلیمان (1077-1105ق) در هشت «روضه»: 1. در پیامبران و پادشاهان پیش از اسلام؛ 2. پیامبر اسلام و امامان؛ 3. خاندان اموی و عباسی؛ 4. خاندان همروزگار عباسی؛ 5. چنگیز و جانشینان او؛ 6. تیمور و جانشینان او؛ 7. سلسله قراقوینلو و آق قوینلو و پایان تیموریان؛ 8. صفویان تا 1071ق؛ «خاتمه»: در پادشاهی شاه سلیمان. روضه هشتم که بیشتر کتاب را دارد در هفت «حدیقه» است: 1) سرگذشت شاه اسماعیل (905-930)، 2) شاه تهماسب (930-984)، 3) شاهزاده مظفر و اسماعیل و شاهزادگان دیگر، 4) سلطان محمد، 5) شاه عباس (996-1038)، 6) شاه صفی (1038-1052)، 7) عباس دوم (1052-1077). در حدیقه دوم از روضه هشتم (نسخه 252 مجلس) پس از پایان کار شاه تهماسب نه مجلس است بدین گونه: 1) ذکر امرای عظام و خوانین، 2) سادات، 3) مشایخ و علما و سایر اعیان آن عهد، 4) وزیران و ارباب مناصب، 5) حکیمان و اطباء، 6) خوشنویسان، 7) نقاشان و مذهبان، 8) سرایندگان، 9) بزم آران انجمن عشرت و طرب. (احمد منزوی) آغاز: خلد برین الفاظ مشکین و بهشت عنبر سرشت عبارات اعجاز قرین زمانی بحور عین معانی صدق آئین و کوثر نسیم مانند ماء معین رشک نگارخانه چین و غیرت بهار پر لاله و نسرین گردد ... اما بعد چهره گشای عرایس این حجله مینو مثال و بزم آرای شاهدان نهان خانه ... این نادره چمن شکسته بال طایر قفس تنگدلی و تأسف محمد یوسف که از بدو اهتزاز از اهیر شعور الى يومنا هذا و اله رخسار شاهد معنی خطاب دارد ... جز بمطالعه کتب و رسائل که سخن سنجان خاموش و شنوندگان سراپا گوش اند دیده کامجوئی نگشوده ... چون در این ایام خجسته آغاز فرخنده فرجام که آغاز بهار دولت و کامرانی ... سلیمان بنده شاه ولایت ... بخاطر فاتر قاصر رسید که بمطالعه کتب سیر و مؤلفات ارباب خبر که منافع آن در دیده بینش هم سنگ لعل و گوهر ... است دیده و دل را نور و سرور بخشیده و خلاصه آنرا ... از هر کتاب ... در سلک یادداشت ... کشیده که سبب مشغولی خاطر بغرایب احوال باستان و عجایب اوضاع شود ... [الذریعة 1255/9؛ استوری 131/1 و 130/1؛ مقدمه احمد سهیلی خوانساری بر ذیل عالم آرای عباسی؛ فهرستواره منزوی 616/1؛ دنا 991/4 (17 نسخه)]