خلاصة الحيات فی احوال الحكماء و الاعيان

● خلاصة الحيات فی احوال الحكماء و الاعيان = خلاصة الحيوان = تاريخ حكماء / تراجم / فارسی xolāsat-ol hayāt fī ahvāl-el hokamā' va-l a‘yān = xolāsat-ol hayvān = tārīx-e hokamā' تتوی، احمد بن نصرالله، - 996 ؟ قمری tatavī, ahmad ebn-e nasr-ol-lāh (- 1588) به دستور: ابوالفتح بن عبدالرزاق گیلانی (از ارکان مهم دولت جلال الدین محمد اکبر شاه) کتاب سودمندی است در تحقیق احوال و خلاصه اقوال و افعال حکماء، مرتب بر یک «فاتحه» و دو «مقصد» و یک «خاتمه»: فاتحه دارای پنج «فتح»: 1) بیان آنکه از ابتدای آفرینش عالم تا خلق آدم و از خلق آدم تا ظهور خاتم علیهما السلام چند گذشته، 2) ذکر تقسیمی که ضابط اصول جمیع مذاهب بنی آدم تواند بود و بیان تعداد طرقی که سالکان مسالک شرایع و مالکان ممالک اسرار حقایق بران رفته‌اند، 3) تعریف حکمت و تقسیم آن اصولا و فروعاً و شمه‌ای از وصف حکمت و جلالت شأن حکما، 4) بیان اقوالی که در پیدا شدن صناعت طب در کتب قدما مسطورست، 5) ذکر حدود ولایت یونان و بیان آنچه در نسب یونانیان گفته‌اند؛ مقصد 1. مشتمل بر ذکر حکمایی که قبل از ظهور انوار ملت محمدی علیه و آله شرایف التسلیمات بودند؛ مقصد 2. ذکر حکمائی که در زمان اسلام بودند، خواه به حلیه اسلام و ایمان محلی شده و خواه بر یکی از ادیان سابقه باشند؛ خاتمه در تعداد مذاهب ملیین و ترجمه هر یکی از حکما را به ایراد کلمه‌ای چند که خلاصه نتایج افکار ایشان تواند بود و مرتبه هر یکی از آن سخنان معلوم توان نمود ختم کرده است. متأسفانه کتاب تا پایان ترجمه فیثاغورس بیشتر نوشته نشده و به علت شهادت مؤلف آن ناتمام مانده است. تتوی در این کتاب از کتاب‌های نادر و نیز از روایات باستانی ایران (خاصه در تاریخ علم پزشکی و نجوم) یاد می‌کند و از جمله مآخذ او است: کتاب مختار الحکم و محاسن الحکم امیر الوفا ابن فاتک، قصیده ابوالعباس بن محمد نبی در تاریخ یونان و رساله آراء کندی درباره یونان، جامع الاسرار و منبع الانوار در تطبیق طریقت و شریعت و حقیقت (بدون ذکر مؤلف) و حیلة البرء جالینوس. وی یکی از اسناد روایات ایرانی را درباره پیشقدم بودن ایرانیان در علوم پزشکی و نجوم از کتاب ابن فاتک نقل کرده است. متن سخن وی این است: «امیر الوفاء بن فاتک در کتاب مختار الحکم و محاسن الکلم چنین آورده که علم طب را اسکندر ذوالقرنین در وقتیکه بر مملکت فارس استیلا یافت از فارس به یونان نقل کرده فرمود از لغت فرس به لغت یونانی بردند و همچنین هر چه در کتب خانه ملوک فارس از کتب نجوم و سایر اقسام حکمت یافت به یونان برد». تتوی جز این، اسناد و روایاتی دیگر نیز درباره علم پزشکی در ایران باستان نشان می‌دهد و «از کتاب‌های معتبر» نقل کند که: پادزهر حیوانی در روزگار خرم زاد از نیاکان بهمن اسفندیار به دست داروشناس ایرانی شناخته و داستان آن را به تفصیل آورده است. در دیباچه از کتاب بزرگی که در این باب در دست تألیف داشته به نام «مرآة العالم» یاد کند و می‌گوید: «در کتاب مرآة العالم که در حین تألیف این مختصر سطری از آن نوشته شده بود بر وجه اتم و اکمل مسطور خواهد شد ... و الحق آن کتابی است که پس از اتمام، مشتمل خواهد بود بر ذکر عقاید طوایف امم و احوالهم و لاریب فی انه لو وفقنی الله اتمامه لکان ذلک الکتاب معشوقاً للحکماء». آغاز: بسمله، فتح کلام خیر انجام بنام حکیمی سزد که جمیع ذرات وجود به حمد او ناطق ... اما بعد میگوید اضعف الخلق الی الله القوی ابو الجود بن نصر الله التتوی مخفی نماند که باتفاق ارباب عقول سلیمه اصحاب وصول.. ارتقاء بر مدارج کمال ... جز به تهذیب اخلاق و تخلق به اخلاق برگزیدگان.. صورت نبندد.. بنابرین کتابی مشتمل بر تحقیق احوال و خلاصه اقوال ... نوشته شود ... در تحریر این کتاب که مسمی به خلاصة الحیوان است و مرتب بر یک فاتحه و دو مقصد و یک خاتمه. انجام: و گیاهی که در راه مسافران بادیه مانع از وصول مقصود می‌گردند. چاپ: اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، تصحیح عصمت نسرین، 1384ش. [الذریعة 226/7؛ فهرستواره منزوی 2123/3؛ فرهنگ ایران زمین سال 7 دیباچه مختصر فی ذکر بعض الحکماء الیونانیین و الملیین ص 5؛ فهرستواره منزوی 2123/3؛ دنا 951/4-952 (16 نسخه)]