خلاصة التجارب

● خلاصة التجارب / طب / فارسی xolāsat-ot tajārob نوربخش، حسن بن قاسم، - 926 قمری nūrbaxš ،ḥasan-e bn-e qāsem (- 1520) تاریخ تألیف: 907ق؛ محل تألیف: طرشت (ترشت) از دهات ری کتاب مفصلی است مشتمل بر آنچه که مؤلف خود تجربه نموده و در کارهای پزشکی آنها را یافته، کلیات طبی و آنچه متعلق به بیماریهای اعضا و جوارح می‌باشد از سر تا پا و کیفیت ساختن داروهای مفرد و مرکب در بیست و هشت «باب»: 1. بیان آنچه دانستن آن موقوف علیه حفظ صحت و رافع مرض است بر وجه کلی؛ 2. حفظ الصحه؛ 3. تدبیر اطفال و پیران و ناقهان و مرتاضان به تعب و اعراض مفرطه نفسانی و آبها و هواهای مضر و استفراغات؛ 4. تدابیر آنچه تعلق به زینت بدن دارد؛ 5. اقسام مرض و امتلاآت منذره به امراض و علامات خیر و شر که اکثر آنها عمومی در امراض دارند؛ 6. حمیات و اسباب و علامات و معالجات آنها؛ 7. حصبه و جدری و سایر بثرها و رمها و جذام و سرمازدگی و سموم زدگی و کوفتگی و قوبا و قرح ها و سوختگی ها و عرق مدنی و ریش بلخی و جراحت ها و بیرون رفتن سر استخوانها و اسباب و علامات و معالجات آنها؛ 8 احوال دماغ از ترکیب و وضع و مزاج و غیره و علامات امزجه مختلفه طبیعیه؛ 9. احوال جسم از ترکیب و وضع وقوة باصره و مزاج و منفعت اینها و علامات امزجه مختلفه طبیعیه آن و آنچه مضریا نافع است بدان و مرض‌های عین و اسباب و علامات و معالجات آنها؛ 10. احوال گوش از ترکیب و وضع و قوة سامعه و منفعت اینها و مرض‌های گوش و اسباب و علامات و معالجات آنها؛ 11. احوال بینی از ترکیب و وضع و قوة شامه و منافع آنها؛ 12. احوال دهان از ترکیب و وضع و قوة ذوق و منافع اینها و امراض اعضائی که اجزای آنند و اسباب و علامات و معالجات اینها؛ 13. احوال حلق و آلتهای او از ورم زدن چون لهات و لوزتین و حنجره و قصبه و شش و حجاب از ترکیب و وضع و منفعت اینها و امراض این اعضا و اسباب و علامات و معالجات اینها؛ 14. احوال دل از ترکیب و وضع مزاج و حرکت و منفعت اینها و علامات امزجه مختلفه وی و امراض قلبی و اسباب و علامات و معالجات آنها؛ 15. احوال مری و معده و شرب و صفاق از ترکیب و وضع و منفعت آنها و امراض این اعضا و اسباب و علامات و معالجات اینها؛ 16. بعضی امراض که اکثر اطبا این ممالک تخصیص آن را به عضوی مناسب معین ندانسته‌اند و به مناسبت بعضی امراض ذکر آن کرده‌اند و چون بعضی دیگر و اغلب حکما هند آنها را از امراض معدی می‌دانند بنابراین ما در بابی جدا در ذیل باب امراض معده آنها را ذکر کردیم تا همچو خاتمه و ذیلی بود مر آن باب را و هر دو جانب مرعی باشد؛ 17. احوال جگر و مراره و ترکیب از وضع مزاج و منفعت اینها و علامات امزجه مختلفه کبد و امراض کبدی و مراری و اسباب و علامات و معالجات آنها؛ 18. احوال سپرز، ترکیب و وضع و منفعت آنها و امراض آن و اسباب و علامات؛ 19. احوال روده از ترکیب و وضع و منفعت اینها و امراض امعاء و اسباب و علامات و معالجات اینها؛ 20. امراض مقعده و شرح و اسباب و علامات و معالجات آنها و این باب به حقیقت ذیلی است مر باب امعا را جهت بودن شرح نهایت امعاء مستقیم؛ 21. احوال کرده از ترکیب و وضع و مزاج و منفعت آنها و امراض کلی و اسباب و علامات و معالجات اینها؛ 22. احوال مثانه از ترکیب و وضع و مزاج و منفعت آنها و امراض وی و اسباب و علامات و معالجات اینها؛ 23. احوال آلات تناسل از ترکیب و وضع و منافع و علامات امزجه مختلفه آنها و امراض مخصوصه به مردان و اسباب و علامات و معالجات اینها؛ 24. احوال آلات تناسل و پستانها از ترکیب و وضع و منفعت و امزجه مختلفه رحم و امراض مخصوصه به زنان و اسباب و علامات و معالجات اینها و دلایل حصول حمل و تدبیر احوال حوامل و منع کردن آبستنی؛ 25. امراض پشت و مفاصل و پایها و اسباب و علامات آنها؛ 26. سموم و ادویه زیان کار و حیوانات سمی گزنده و تریاقات مطلقا و طریق خوردن بعضی سمها و دواهاء مضر جهت حفظ صحت رفع مرض و احتیاط از ورود سموم و از حیوانات سمی و موذی و علاج کسانی که زهری به ایشان وارد شده باشد به خوردن و غیر آن؛ 27. بعضی تراکیب که عمده‌اند در معالجات و در کتب اطباء این ملک مسطور نیستند و یا آنکه منفعت آنها نسبت به امراض فی الجمله عمومی دارد بعضی از آنها در حفظ صحت نیز دخلی تمام دارند و جمله آنها به حکمت اهل هند است و این قرابادین مشتمل است بر معاجین و سفوفات و مسهلات و اشربه و ادهان و تیزابها؛ 28. بعضی الفاظ غریبه که متعارف اطباست و اوزان مذکوره در طب خصوصاً آنچه درین کتاب آورده شده و طرق تدبیرات بعضی ادویه را طبخ و احراق و سحق و تنقیه و پروردن و غسل و کشتن و کشیدن روغن و گرفتن رب و امثال اینها. مؤلف در باب دوم از تألیف دیگرش هدیة الخبیر (با هدیة الخیر) نام می‌برد (الذریعه 25: 207). مؤلف از پدرش با عنوان آن حضرت یا آن حضرت مدظله العالی بارها و به تکرار یاد و نسخه‌هایی در معالجات نقل می‌کند و رساله حفظ الصحه او را عیناً در باب دوم (که درباره حفظ الصحه است) یکجا می‌آورد. آغاز: بسمله حمد بلا احصی حکیمی را که بکمال حکمت و وفور عنایت ... اما بعد چنین معروض می‌دارد خادم فقرا الملة بهاء الدوله ... باب اول دربیان آنچه دانستن آن موقوف علیه صحت ... انجام: چنانچه در کتب طبی مبین است. و رب عبارتست از غلیظ گردانیدن عصاره چنبرها خواه در آفتاب بود چنانکه گفته شد و خواه بر آتش چنانکه در رب فواله مقرر است والله اعلم بالصواب. چاپ: چند بار در هند چاپ شده؛ تهران، از سوی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با همکاری دانشگاه علوم پزشکی ایران و موسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، 1382ش [نسخه‌های منزوی 527/1 و 927؛ الذریعة 218/7 و 61/18؛ کشف الظنون 718/1؛ نظم و نثر در ایران از سعید نفیسی: 240 و 400؛ مکتبة امیرالمؤمنین 240/1؛ دنا 925/4-926 (60 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 3430/5] شرح و حواشی: 1- تراکیب منقول