حلیه حلل

● حلیه حلل = رساله معمائیه / معما / فارسی helye-ye helal = r.-ye mo‘ammā’īye جامی، عبدالرحمن بن احمد، 817 - 898 قمری jāmī, ‘abd-or-rahmān ebn-e ahmad (1415 - 1493) اهدا به: ابوالقاسم بابر بهادر بن بایسنقر بن شاهرخ (پادشاه هرات و خراسان) تاریخ تألیف: 856ق در دستور معما. جامی در معما چهار رساله دارد که سام میرزای صفوی از آنها به این قرار اسم می‌برد: 1. رساله کبیر، 2. رساله صغیر، 3. رساله متوسط، 4. رساله اصغر (تحفه سامی، ص 86). آقای دکتر صفا رساله کبیر را به نام حلیه الحلل نامیده است (تاریخ ادبیات در ایران 4: 517). چنانکه از مقدمه رساله مزبور برمی‌آید «رساله منتخب» و «حلل مطرز فی معما و لغز» تألیف شرف الدین علی یزدی (- 853ق) محرک جامی در این تألیف بوده است. جامی از شرف الدین علی یزدی به حرمت یاد کرده و حلل مطرز را ستوده و به همان مناسبت مؤلفه خود را حلیه الحلل نامیده است. حلیه الحلل از قدیم‌ترین مصنفات جامی به شمار می‌رود و در آن اصول فن تعمیه و اقسام و محاسن آن را با استفاده از اصطلاحات گوهر فروشان بیان کرده و مشتمل است بر یک «افسر» و سه «عقد» و یک «خلخال: افسر: شامل تعریف و تقسیم معمی و بیان مراتب آن به حسب کمال و نقصان؛ عقد 1. اعمال تسهیلی در چهار «سمط»: 1) عمل انتقاد، 2) عمل تحلیل، 3) عمل ترکیب، 4) عمل تبدیل؛ عقد 2. اعمال تحصیلی در هشت «سمط»: 1) عمل تنصیص و تخصیص، 2) عمل تسمیه، 3) عمل تلمیح، 4) عمل ترادف، 5) عمل کنایت، 6) عمل تصحیف، 7) عمل استعاره و تشبیه، 8) عمل حسابی؛ عقد 3. اعمال تکمیلی در سه «سمط»: 1) عمل تألیف، 2) عمل إسقاط، 3) عمل قلب؛ خلخال: در ذکر طرفی از مزایا و محاسن معما. حلیة الحلل در نسخه‌ها با عنوان‌های: «الرسالة الکبری فی المعما»، «رساله اول»، «رساله کبیر» و در فهرست احمد آتش با عنوان «منتخب حلیه الحلل» یاد شده است. آغاز: بسمله، و الاعتصام بمیامن اسمه العظیم هست کلید در گنج ای حکیم فاتحه فکرت و ختم سخن بعد از گشایش مقال بستایش خجسته مآل دانای که معمای حقیقت دانش در ... نموده می‌شود که چون منشی این نامه نامی، عبدالرحمن بن احمد الجامی ... بشرف مطالعه حلل مطرز و منتخب آن بود در فن معما و لغز، رقم زده قلم لطایف نگار، بدایع آثار ... شرف الملة و الدین علی الیزدی ... گشته بود مشرف گشت ... [الذریعة 81/7؛ منزوی 2181 و 2183؛ دنا 783/4 (16 نسخه)] شرح و حواشی: 1- حاشیه حلیه حلل؛ کردی حسین آبادی، عبدالله بن حیدر (-1107)