حل مشکلات الاشارات و التنبيهات

● حل مشکلات الاشارات و التنبيهات = شرح اشارات = شرح الاشارات / منطق، فلسفه / عربی ḥall-u muškilāt-il išārāt wa-t tanbīhāt = š.-u išārāt = š.-ul išārāt نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) وابسته به: الاشارات و التنبيهات؛ ابن سینا، حسین بن عبدالله (370-428) اهدا به: شهاب الدین تاریخ تألیف: صفر 644ق «اشارات و تنبیهات» کتابی برجسته از ابن سیناست مشتمل بر منطق و فلسفه و عرفان. فلسفه سینوی تمام جریانات فکری و فلسفی بعد از خود را از فلسفه اشراق تا حکمت صدرایی تحت تاثیر داشته است. اشارات آخرین اثر مهم فلسفی شیخ است که از آثار درجه اول معرفت بشری در عرفان و فلسفه و منطق محسوب می‌شود و برخی آن را خالص‌ترین و زیباترین اثر فلسفی دانسته‌اند. شیخ در اشارات به اختصارنویسی تعمد داشته و خواجه طوسی معتقد است: اشارات دارای سیاقی خاص است که نمود روشن آن اختصار و دوری از تطویل است. بزرگ‌ترین شارحان اشارات دو تن بوده‌اند: فخر رازی و خواجه طوسی. فخر رازی در پی رد و نقض کلام شیخ است و طوسی کوشیده است تا کلام شیخ را از نقض‌های افراطی فخر برهاند. خواجه نصیر بی‌تردید یکی از ستایشگران شیخ الرئیس و اندیشه فلسفی اوست و به عنوان یکی از باکفایت‌ترین مبلغان او در زمان خود محسوب می‌شود که در ترویج و فهم شایسته فلسفه سینوی نقش اساسی ایفا کرد، گرچه هرگز مایل نبود که وی را در فلسفه مشاء که نماینده آن ابن سینا بود قالب بگیرند و آشکارا مایل نبود که تمام و کمال در حلقه فلسفه مشائی شناخته شود. این اثر ماندگار خواجه در رد فخر رازی و مهمتر از آن در شرح مقصود و نظرات ابن‌سینا قدرت و دلبستگی ویژه او را به اندیشه فلسفی ابن‌سینا نشان می‌دهد و او را به حق، استاد بشر و عقل حادی عشر لقب داده‌اند. او در میان شارحان اشارات درخششی ویژه دارد و اقتدار ذهنی خود را در ساحت شرح این کتاب به روشنی آشکار ساخته است. خواجه در مقدمه شرح خود گوید: «مقصود از این شرح دفع اعتراضات امام و انتصار شیخ است»، لذا شارح در این کتاب جز در دو سه مورد عقیده شخصی خویش را در مسائل فلسفی اظهار نکرده و فقط به توضیح سخنان شیخ پرداخته است تا اعتراضات امام را رد و جواب گوید و باز در مقدمه می‌گوید: «امام فخر در شرح خود بر اشارات در رد ابن سینا مبالغه کرده و در نقض قواعد از حد اعتدال تجاوز نموده است و به همین جهت بعضی ظرفاء شرح او را جرح خوانده‌اند» و همواره از او به عنوان «الفاضل» و یا «الفاضل الشارح» یاد کرده است. این شرح را بنا به درخواست یکی از دوستانش ملقب به شهاب الدین تألیف کرده، که بعید نیست مراد از شهاب الملة محتشم شهاب که از افاضل دانشمندان و امراء اسماعیلیه است باشد. خواجه شرح خویش را به یکباره ننوشته بلکه آن به مرور زمان نوشته و خود می‌گوید: من این کتاب را در مدت بیست سال به اتمام رساندم. در قصه سلامان و ابسال متذکر شده که این قصه را مطابق نظر شیخ، بیست سال بعد از اتمام شرح نوشته است و شاید یکی از دلایل ماندگاری کتاب همین باشد. اشارات شامل منطق و فلسفه است. بخش منطق آن است دارای ده «نهج»: 1. غرض از منطق؛ 2. الفاظ خمسه مفرده و حد و رسم؛ 3. ترکیب خبری؛ 4. مواد قضایا؛ 5. تناقض قضایا و عکس آن؛ 6. بیان احوال مادیه قضایا؛ 7. ترکیب دوم برای حجج؛ 8. قیاسات شرطیه و توابع قیاس؛ 9. علوم برهانی و مقدمات علوم؛ 10. قیاس مغالطیه. بخش فلسفه آن دارای ده «نمط» است: 1. تجوهر الاجسام؛ 2. الجهات و اجسامها الاولی و الثانية؛ 3. النفس الارضية و السماوية؛ 4. الوجود و علله؛ 5. الصنع و الابداع؛ 6. الغايات و مبادیها؛ 7. التجريد؛ 8. البهجة و السعادة؛ 9. مقامات العارفين؛ 10. اسرار الآيات. آغاز: آغاز بخش منطق: الحمدلله الذی وفقنا لافتتاح المقال بتحمیده و هدانا الى تصدیر الکلام بتمجیده و ألهمنا الاقرار بکلمة توحیده. آغاز بخش فلسفه: قال الشیخ هذه اشارات الى اصول و تنبیهات على جمل یستبصر بها من تیسر له و لا ینفع باصرح منها من تعسر عليه ... اعلم ان هذين نوعين من الحكمة النظرية اعنى الطبيعى و الالهى انجام: انجام بخش منطق: ثم ان من غلط بعد رعاية هذه الشروط و تكرار المعاودة الى تفقد كل واحد منها فهو ليس بمستعد لادراك العلوم النظرية و لعلمها. و الله اعلم بالصواب و اليه المرجع و المآب. انجام: فهذا ما تيسرلنا من حل مشكلات كتاب الاشارات و التنبيهات ... و منه المبدء و اليه المعاد. رقمت اكثرها فى حال صعب لا يمكن اصعب منها حال و رسمت اغلبها فى مدة كدورة بال بل فى ازمنة يكون كل جزء منها ظرفا لغصة و عذاب اليم و ندامة و حسرة عظيم ... به گرداگرد خود چندانکه بینم ×× بلا انگشتری و من نگینم. و ما ليس فى امتداد حياتى زمان ليس مملوا بالحوادث المستلزمة للندامة الدائمة و الحسرة الابدية و كان استمرار عيشى امير جيوشه غموم و عساكره هموم. اللهم نجنى من تزاحم افواج البلاء ... و انت ارحم الراحمين چاپ: شرح اشارات خواجه مکرر چاپ شده است؛ ایران، سنگی، 1305ق، رحلی؛ تحقیق سلیمان دنیا، بیروت، مؤسسة النعمان للطباعة و النشر، 1413ق، همراه با متن اشارات، 4 جلد [مدرس رضوی ص 246؛ مقدمه منزوی بر اشارات؛ الذريعة 75/7 رقم 400 و 90/13؛ فهرست مصنفات ابن سینا، مهدوی ص 135؛ یادنامه خواجه نصیر از مدرس رضوی ص 246؛ هدية العارفين 131/2؛ معجم المطبوعات 1251/2؛ مكتبة امیرالمؤمنین 446/2؛ الاوقاف العامة موصل 137/4؛ دنا 767/4-774 (238 نسخه)] شرح و حواشی: 1- المحاکمات بین شرحی الاشارات = شرح الشرح؛ قطب الدین رازی، محمد بن محمد (694-766) 2- حاشیة شرح الاشارات؛ قطب الدین رازی، محمد بن محمد (694-766) 3- حاشیة شرح الاشارات؛ جرجانی، علی بن محمد (740-816) 4- حاشیة المحاکمات؛ دوانی، محمد بن اسعد (830-908) 5- حاشیة المحاکمات؛ ابن کمال پاشا، احمد بن سلیمان (-940) 6- حاشیة المحاکمات = حاشیة شرح الاشارات؛ میرزا جان باغنوی، حبیب الله (-994) 7- حاشیة شرح الاشارات؛ محقق سبزواری، محمد باقر بن محمد مؤمن (1017-1090) 8- حاشیة شرح الاشارات؛ حسینی قزوینی، محمد معصوم بن فصیح الحق (-1091) 9- حاشیة شرح الاشارات؛ ملا شمسا، شمس الدین محمد (1016-1098) 10- حاشیة شرح الاشارات؛ محقق خوانساری، حسین بن محمد (1099-1016) 11- حاشیة المحاکمات؛ محقق خوانساری، حسین بن محمد (1016-1099) 12- حاشیة شرح الاشارات؛ حسینی خاتون آبادی، ابوالقاسم (-1203) 13- تعلیقات بر شرح اشارات؛ قمی، علیقلی بن قره چغای (1020- 11) 14- مرآة الحقایق؛ شیرازی، محمد هادی بن معین الدین (-11) 15- حاشیة شرح الاشارات؛ شیرازی، محمد هادی بن معین الدین (-11) 16- حاشیة شرح الاشارات؛ شریف رازی، محمد هادی بن محمد (-11) 17- حاشیة الاشارات و شرح الاشارات و حاشیة المحاکمات (2عنوان) 18- حاشیة المحاکمات (2عنوان) 19- حاشیة شرح الاشارات (14عنوان) 20- حواشی المحاکمات بین شرحی الاشارات (3عنوان) 21- شرح شرح الاشارات 22- شرح شرح الاشارات و التنبیهات 23- حاشیة المحاکمات احمد بن سلیمان