حسن و دل

● حسن و دل = نوباوه بوستان بیان و تذکره دوستان زمان = دستور عشاق = عقل و سلطنت = افسانه عقل / داستان / فارسی hosn va del = nobāve-ye būstān-e bayān va tazkere-ye dūstān-e zamān = dastūr-e ‘oššāq = ‘aql va saltanat یحیی سیبک نیشابوری، - 852 قمری yahyā sībak-e neyšābūrī (- 1449) وابسته به: دستور عشاق؛ یحیی سیبک نیشابوری (- 852ق) خلاصه‌ای منثور از مثنوی «دستور عشاق» خود اوست که توسط شاعر به تحریر آمده. دستور عشاق در پنج هزار بیت در بحر هزج مسدس در سال 840ق سروده شده است و حسن و دل که به نثر مسجع تحریر شده نمونه‌ای خوب از منشآت عهد تیموری است. حسن و دل داستانی شیرین و جذاب در قالبی رمزی است که نظایر متعددی در ادبیات عرفانی ما دارد. حکایت «دل» فرزند «عقل» پادشاه یونان است که در طلب آب حیات «نظر» را روانه می‌کند و «نظر» در سفر دور و دراز و پرماجرای خود به دیار مشرق، وصف «دل» را برای «حسن» دختر «عشق»، پادشاه آن دیار بیان می‌دارد و باقی داستان روایت آشفتگی «حسن» به «دل» است. و از این داستان دو روایت آمده است که برخی نسخه‌های هر دو روایت را شامل است. از ترجمه ناتمام ترکی آن توسط ابن سیدی خواجه معروف به آهی (- 923ق) و ترجمه مولانا محمود بن عثمان معروف به لامعی (-938ق) مطلعیم. آغاز: آغاز قصه اول: بسمله. حمدله. صلوات. اما بعد چنین گوید مخترع این حکایت و مبدع این روایت که در شهر یونان پادشاهی بود که عقل نام او تمام دیار مسخر احکام او. از هیچ مراد بر خاطر بندی نداشت ... آغاز قصه دوم: وقتی که معمار ازل عمارت وجود دنیا بنیاد کرد و به خیال «الانسان سری و انا سره» قالب آدم را مهیا ساخت به روح امر شد که در کلبه قلب درآی انجام: انجام قصه اول: ... و یکی از فرزندان او این داستان است که نوباوه بوستان است و بیان و تذکره دوستان زمان است و مخترع منظومی و منثوری او اقل عباد فتاح نیشابوری است و الله اعلم بالصواب. انجام قصه دوم: ... و اگر روح را آن مشاهده حاصل نشد با وجود آن به اعتبار ظاهری این کلبه برآمده است. اما آنچه مشاهده در کلبه وجود می‌دیده است و می‌بیند به اعتبار هنوز دربند کلبه وجود است. چاپ: در گنجینه بهارستان، بخش حکمت، به کوشش سید مهدی جهرمی، تهران، تابستان 1379ش؛ مجله سخن، 1341ش، به اهتمام غلامرضا فرزانه پور؛ در سال 1351ش به صورت رساله‌ای مستقل؛ به سال 1372ش، به اهتمام غرزانه نیکوکاری. [حبیب السیر و کشف الظنون و مجالس النفائس و الذریعة 16/7 و 807/9؛ منزوی 5/ 3676؛ فهرستواره منزوی ج1، ص 316-317؛ دنا، ج4، ص 650-651 (30 نسخه)] شرح و حواشی: 1- حسن و دل؛ لامعی برسوی، محمود بن عثمان (-938)