حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة

● حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة = فخری نامه / شعر / فارسی hadīqat-ol haqīqat va šarī‘at-ot tarīqa = faxrī-nāme سنایی، مجدود بن آدم، 473؟ - 525؟ قمری sanāyī ،majdūd ebn-e ādam (1081 - 1132) تاریخ تألیف: 524 و 525 ق مثنوی است عرفانی که به 3 نام خوانده شده است. در 10 «باب» سروده شده و انشاء آن 13 ماه طول کشیده است. محمد بن علی رفا (رقا، رقام) که معاصر با حکیم مزبور بوده بعد از وفات آن حکیم در عهد یمین الدوله بهرام شاه بن مسعود غزنوی (512-547) به جمع و ترتیب آن پرداخته و مقدمه‌ای بر آن نوشته و نام آن را فخری نامه معین کرده به مناسبت لقب بهرامشاه غزنوی که فخرالدوله بوده است. چنانکه از مکتوب حکیم سنائی به بهرامشاه غزنوی و مکتوب منظومی که به برهان الدین به بغداد نوشته و راجع به این کتاب و صحت مندرجات آن استفتاء کرده و آنچه محمد بن علی الرقا در مقدمه حدیقه نگاشته، برمی‌آید، پس از اتمام حدیقه و اطلاع جمعی بر مندرجات آن (تصور می‌شود که اطباء و منجمین و علماء که در دربار بوده و بیانات سنائی را در باب نهم در ذیل ثنای شاه مخالف منافع خود دیده، تمایل به تشیع و علاقمندی سنائی را به خاندان حضرت پیغمبر (ص) که از اشعار حدیقه آشکار است بهانه نموده و خواسته‌اند که او را آزار کنند، مکتوب و منظومه وی به بهرامشاه و برهان الدین کاملاً صریح در این مطلب می‌باشد) ناچار شده که نظر پادشاه و رئیس علماء اسلام (در آن دوره) را به خود جلب نماید، نسخه‌ای از حدیقه را پاکنویس و به بغداد پیش ابوالحسن علی بن ناصر غزنوی (برهان الدین) مشهور به بریان فرستاد تا فتوی بر صحت مندرجات آن دهد. خطاب به وی چنین می‌گوید: «عددش هست ده هزار ابیات ×× همه امثال و مدح و پند و صفات / گفتم این و برت فرستادم ×× در کنج علوم بگشادم / کبوتر این سخن پسند آید ×× جان من ایمن ز گزند آید». نسخه‌ها در ابواب و تعداد ابیات همسان نیستند و تفاوت در آنها بسیار زیاد است گرچه در این مکتوب سنائی تعداد را ده هزار می‌داند؛ لذا برخی بر آن هستند که محتملاً سنائی پس از آن نیز متناوباً اشعاری را بر آن افزوده باشد. فهرست منظوم آن عبارت است: باب اول بیان تحمید است ×× محض تنزیه و صرف توحید است / باب ثانی ثنا ونعت رسول ×× و آن بهر چار یار گشته قبول / باب ثالث زعقل گویم من ×× زآنکه گنجد در ومجال سخن / باب رابع زعـلم و خواندن علم ×× گفت خواهم ز روی دانش و حلم / باب خامس زعشق و تعبیرش ×× کز کجا تا کجا است تأثیرش / باب سادس زغفلت و نسیان ×× گرچه مستولیست بر انسان / باب سابع زحال دشمن و دوست ×× که بیابی هرآنچه سیرت اوست / باب ثامن ز گشت افلاک است ×× که چنین جایز است و ناپاک است / باب تاسع ثنای شاه جهان ×× آنکه دشمن ز تیغ اوست نهان / باب عاشر صفات این تصنیف ×× که نه بینی دیگر چنین تألیف. مشهور است که حکیم سنائی حدیقه را در مدت یکسال تمام کرده که می‌گوید: «شد تمام این کتاب در مه دی ×× که در آذر فکندم آن را پی / پانصد و بیست و چار رفته زعام ×× پانصد و بیست و پنج گشته تمام»، اما آقای مدرس رضوی این بیت را از روی نسخ متعدد این طور صحیح دانسته و ضبط کرده: «پانصد و بیست و پنج رفته ز عام ×× پانصد و سی و چار گشت تمام». آغاز: ای درون پرور برون آرای ×× وی خرد بخش بی خرد بخشای / خالق و رازق زمین و زمان ×× حافظ و ناصر مکین و مکان انجام: پانصد و بیست و پنج گشته تمام ×× پانصد و بیست و چهار رفته زعام / باد بر مصطفی درود و سلام ×× ابد الدهر صد هزاران عام / صد هزاران ثنا چو آب زلال ×× از رهی باد بر محمد و آل چاپ: مشار فارسی 2/1731؛ به اهتمام مدرس رضوی چاپ شده [نسخه‌های منزوی 2761/4؛ الذریعة 382/6 و 396/22؛ مشار فارسی 1731/2؛ نشانی 14چاپ؛ مکتبة امیرالمؤمنین 211/1؛ فهرستواره منزوی 786/10] شرح و حواشی: 1- الهی نامه = منتخب حدیقة الحقیقة = گزیده حدیقة الحقیقة = لطیفة العرفان = نغز مغز؛ سنایی، مجدود بن آدم (473-525) 2- حدیقة الحقیقة سنائی (منتخب)؛ ثنائی مشهدی، حسین بن محمد (996-) 3- لطایف الحدایق من نفایس الدقایق؛ عباسی، عبداللطیف بن عبدالله (1048-) 4- مرآت الحقایق = دیباچه حدیقة الحقیقه؛ عباسی، عبداللطیف بن عبدالله (-1048) 5- حدیقة الحقیقة سنائی (منتخب)؛ شماعی، محمد علی بن محمد تقی (-13) 6- مفتاح الحدیقه (الف) 7- لطائف اللغات = شرح حدیقه سنایی 8- نورالحدیقه لاهل الحقیقه = منتخب حدیقة الحقیقة سنائی 9- شرح حدیقة الحقیقة = حاشیه حدیقة الحقیقة