حاشية المحاكمات

● حاشية المحاكمات / فلسفه / عربی ḥāšīyat-ul muḥākimāt محقق خوانساری، حسین بن محمد، 1016-1099 قمری mohaqqeq-e xānsārī, hoseyn ebn-e mohammad (1608 - 1688) وابسته به: المحاكمات بين شرحى الاشارات = شرح الشرح؛ قطب الدین رازی، محمد بن محمد (694-766) آقا حسین خوانساری بر شرح اشارات طوسی و المحاكمات بين شرحی الاشارات قطب رازی دو حاشیه نگاشته است که حاشیه نخست ناظر بر شرح خواجه نصیر طوسی و محاکمات قطب رازی و حاشیه باغئوی بر محاکمات است و چون محقق سبزواری این حاشیه را دیده و خرده گیری‌ها کرده، خوانساری حاشیه‌ای دیگر بر محاکمات نگاشته و خرده‌گیری‌های سبزواری را پاسخ گفته است. این حاشیه دوم را «ریاض العلماء» یاد کرده و در «الذریعه» به نام حاشیه شرح اشارات آمده و به نسخه‌ای از آن اشارت نرفته است. «جامع الروات» از این دو حاشیه خوانساری بدین گونه یاد کرده: یکی حاشیه بر شرح اشارات و دیگری حاشیه بر حاشیه سبزواری بر شرح اشارات. مؤلف دانشمند «الذریعه الی تصانیف الشیعة» این کتاب را دوبار معرفی کرده است یک بار با عنوان «حاشیه بر شرح اشارات» و بار دیگر با عنوان «حاشیه بر محاکمات». نگارنده عنوان دوم را از آن رو ترجیح داد که مؤلف خود در آغاز کتاب عبارت کتاب محاکمات را متن و موضوع سخن قرار داده است. کتابی که جای سخن ماست حاشیه نخستین خوانساری است زیرا در این حاشیه نظری به حاشیه سبزواری نداشته و در دیباچه آن نیز از حاشیه‌ای دیگر سخن نرفته و حال آنکه اگر حاشیه دوم بود در آن از نخستین یاد می‌کرد. خوانساری در این کتاب دیباچه‌ای نوشته که بیشتر نسخه‌ها فاقد آن است و در «الذریعه» نیز بدان اشاره نشده و حتی نسخه‌ای که در زندگی خوانساری نوشته‌اند و اکنون در جمله کتب اهدائی طباطبائی به کتابخانه مجلس موجود است نیز فاقد آن است. تنها یکی از نسخه‌های آن در این کتابخانه دیباچه‌ای دارد نظیر دیباچه حاشیه نخستین خوانساری بر الهیات شفا و خوانساری این تألیف خود را نیز به شاه صفوی (که در نسخه جای نام او سفید مانده و مسلماً شاه سلیمان صفوی است) هدیه و از او با القاب و ستایش فراوان یاد کرده و در 1071 تألیف این کتاب را به پایان رسانیده است. در ریاض و روضات و الذریعه و دیگر کتب تراجم تصریح نشده است که خوانساری بر تمام بخش‌های محاکمات و شرح اشارات حاشیه نگاشته و یا تنها بر الهیات و طبیعیات، و بر منطق حاشیه ننوشته. نسخه‌هایی که من [عبدالحسین حائری] دیده‌ام طبیعیات و الهیات است تا آخر نمط هشتم و نمط نهم و دهم و منطق را ندارد. از دیباچه مذکور نیز استفاده می‌شود که به منطق محاکمات نظر نداشته است. خوانساری خود بر این کتاب حاشیه‌هایی نوشته که در کنار برخی نسخ با نشان «منه» آمده و فرزند وی آقا جمال نیز تعلیقاتی بر کتاب پدر خود نوشته که در کنار برخی از نسخه‌هایی که تا کنون دیده‌ام موجود است و در الذریعه نیز بدان اشارت رفته است. خوانساری عبارت محاکمات را با عنوان «قال المحاکم» و عبارت خواجه نصیر را با «قال الشارح» و حاشیه میرزا جان باغنوی را با «قوله فی الحاشیة» مشخص ساخته است. از متن اشارات نیز گاه فقراتی نقل کرده است. (عبدالحسین حائری) آغاز: دیباچه: الحمدلله واهب جميع النعم و معلم المعارف و الحكم. خلق فاتقن و صور فاحسن ابدع خلق الاشياء و احكم ... طبیعیات: قال المحاکم قد عرفت فيما سبق ان الاشارة الى آخره. ای الحكم المصدر بها فلا اشكال ح فى تعديتها بالى في قول الشيخ هذه اشارات الى اصول ... قوله في الحاشية ان في تعريف احد المتضايفين لابد ان يذكر الآخر. هذا في تعريفه الحدى مسلم و اما في التعريف الرسمى فلا ... الهیات: لا يخفى على الناظر ان المذكور ... لا يخفى ان كلام المحاكم لا يدل على ان هذا النمط فى الوجود المطلق و في بيان ان الوجودات الخاصه علل له. قوله لان المقول بالتشكيك ... هذا و ان كان كذلك لكن الظاهر ان زعمهم ان الوجود مقول بالتشكيك ... انجام: دیباچه: و کواکب مخالفته مقرونة بالهبوط متحيرة و المرجو من الله يجعلها ذخراً ليوم الدين و ينفع بها الطالبين و ها انا اشرع في المقصود و اتوکل علی الملک المعبود طبیعیات: قال الشارح و ههنا قد صرح بكون التذكرة. لا ادرى اين هذا التصريح اذ ليس فى كلام الشيخ ما يتعلق بهذا الامر سوى قوله ... و قد تعارف التعبير من الخاطر و الذهن بالذكر كما يقولون في الفارسية «بیاد داشتم و بیاد مانده بود» ... و لو سلم ان الذكر فى كلام الشيخ هو التذكر المصطلح فلا يخفى انه ح يدل الكلام على ان التذكر هو الحفظ فقط لا انه مركب من حفظ و ادراک فتثبت الهیات: قال المحاکم او يتدافع فلا يتعلق به فلا تناسخ فيه اذ يجوزان يدفع بعضها بعضا و يتعلق هی دونها فان قلت هذا لما كان مستلزمالتعطيل البعض و هو مناف لما عليه بناء الكلام ... قلت تدافع الجميع ايضا مستلزم للتعطيل ... هذا آخر ما تيسرلنا من الكلام على الشرح و شرح الشرح و حاشية المحقق الشيرازی الباغنوی چاپ: به اهتمام دکتر احمد عابدی، به وسیله دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1378 [الذریعه 110/6-111 و 192؛ اعیان الشیعه 164/27؛ نجوم السماء ص 111-113؛ نسخه های مصنفات ابن سینا ص 36؛ آثار و مؤلفات خواجه نصیر از مدرس رضوی ص 247]