حاشية الشفاء

● حاشية الشفاء / فلسفه / عربی ḥāšīyat-uš šifā’ محقق خوانساری، حسین بن محمد، 1016 - 1099 قمری mohaqqeq-e xānsārī, hoseyn ebn-e mohammad (1608 - 1688) وابسته به: الشفاء ابن سینا، حسین بن عبدالله (370-428) اهداء به: شاه سلیمان صفوی محقق خوانساری دارای دو حاشیه بر کتاب شفاء ابن سیناست: نخست او حاشیه‌ای بر الهیات شفا نگاشت، اما هیچ گاه مراجعه بدین حاشیه نکرد و بدان نظر نداشت. محقق سبزواری صاحب ذخیره این حاشیه را دید و در تعلیقات بر الهیات شفا، از آن نقل کرد و بسیاری از ایرادات او را به صدرالمتالهین و شیخ الرئیس پاسخ گفت. آقا حسین، دیگر بار و در آخرهای عمر خویش بر الهیات شفا تعلیقاتی نگاشت و پاسخ‌هایی که سبزواری به سخنان وی (در حاشیه نخستین) داده بود پاسخ گفت. کتابی که اکنون در کار معرفی آن هستیم حاشیه‌ای است از آقا حسین بر الهیات «شفا» تا اواخر فصل 3 و پیش از حاشیه سبزواری تألیف شده و سبزواری از این حاشیه نقل کرده است. خوانساری در این حاشیه، در بیشتر مباحث به نقل و نقد سخنان غیاث الدین منصور و صدرالمتألهین پرداخته و سخنان صدرا را با عنوان «قیل» آورده و معمولاً خرده‌گیری‌های او را بر شیخ پاسخ گفته است. در اوایل کتاب فقره‌ای منقول از «بعض العلماء» دیده می‌شود و گویا مقصود همان غیاث الدین منصور است. در حاشیه سید احمد علوی بر شفا «مفتاح الشفاء» نیز همین فقره نقل شده است. نتیجه مقدمات یاد شده آن است که کتاب حاضر (نسخه‌های یاد شده در فهرست دانشگاه، آستان قدس و مجلس و الذریعه) حاشیه نخستین آقا حسین خوانساری است بر «شفا» نه حاشیه دوم. اما نوشته «الذریعه» نشان می‌دهد که حاشیه دوم است و حاشیه اول خوانساری از میان رفته. در «الذریعه» به نقل از «ریاض» آمده: خوانساری در این حاشیه دوم که پس از سبزواری نوشته، از سخنان او یاد کرده و همه خرده‌گیری‌های او را بر شیخ پاسخ داده. سپس از «انموذج العلوم» نقل کرده که «حاشیه نخستین خوانساری، در راه سفر حج ضایع گردیده». مسلماً نوشته «ریاض العلماء» در «الذریعه» تحریف شده و خصوصیاتی که در آن کتاب برای حاشیه دوم یاد شده، صاحب «الذریعه» خود بر کتاب حاضر منطبق ساخته‌اند در صورتی که مشخصات حاشیه دوم هیچیک در کتاب حاضر وجود ندارد و به علاوه قرائن قطعی دیگری هست بر اینکه این کتاب حاشیه دوم نیست. ادله و شواهدی که اثبات می‌کند کتاب حاضر حاشیه نخستین خوانساری است بدین قرار است: 1. در حاشیه دوم خوانساری سخنانی از حاشیه محقق سبزواری نقل گردیده اما کتاب حاضر، فاقد این خصوصیت است؛ 2. محقق سبزواری در حاشیه خود از این کتاب نقل کرده بنابراین، خوانساری این حاشیه را پیش از حاشیه سبزواری بر الهیات نگاشته و چگونه در این کتاب از حاشیه‌ای که پس از آن نوشته نقل تواند کرد؟ و این خود دلیلی قاطع و تردیدناپذیر است؛ 3. سبزواری همان‌گونه که خود در دیباچه حاشیه شفا تصریح کرده، بر شیخ هیچ‌گونه خرده‌گیری نکرده و از ابراز نظر مخالف به کلی احتراز می‌ورزد و تنها به نقل و رد اعتراضات دیگر شارحان می‌پردازد. بنابراین چگونه خوانساری «همه اعتراضات سبزواری را بر شیخ، پاسخ گفته است»؟ مقصود صاحب ریاض مسلماً ردود سبزواری است بر خوانساری در حاشیه نخستین که خوانساری در حاشیه دوم خود آن را پاسخ گفته است. این نکته در «الذریعه» تحریف شده و این تحریف در فهرست دانشگاه نیز وارد گردیده است. در «اعیان الشیعة» سخن ریاض به درستی نقل شده. آقا حسین خوانساری بر این حاشیه خود، دیباچه‌ای مبسوط نگاشته و تألیف خود را به شاه سلیمان صفوی هدیه ساخته. این دیباچه در برخی نسخ همچون نسخه شماره 120 مجلس وجود دارد. آقا حسین در این حاشیه از حواشی خود بر شرح اشارات و بر محاکمات، بسیار نقل می‌کند. (عبدالحسین حائری) آغاز: آغاز دیباچه: الحمدلله الذی نزل القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین و جعلنا من تنبیهات اشاراته على نجات من شفا جرف الاوهام ... قوله فی ابتداء طلب موضوع الفلسفة. الاولى اقحام لفظ الابتداء بناء على ان الفصل الثانی ایضا فی ذالک الطلب انجام: قوله لأن المحدث هو الذی کان بعد ما لم یکن اه لا یخفی ان مراد الشیخ؛ العدم المطلق بان یکون ایجاد أو هو أیضاً کما تری فتدبر، تمت بعون الملک. چاپ: طهران، سنگی، 1305ق، رحلی، (صص 266-554) (در هامش)؛ توسط دبیرخانه کنگره آقا حسین خوانساری، قم، 1378ش [الذریعة 146/6 و 142/6و 325/11؛ ریحانة الادب 241/5؛ اعیان الشیعه 164/27-171؛ جامع الرواة ج 1؛ ریاض العلماء و حیاض الفضلاء 57/2؛ محقق خوانساری، شرح حال و آثار 112 تا 116؛ معادن الحکمة فی مکاتیب الائمة 50/1 و 62؛ مکتبة امیرالمؤمنین 389/2؛ دنا 310/4 (25 نسخه)]