حاشیة تحریر القواعد المنطقیة

● حاشیة تحریر القواعد المنطقیة / منطق / عربی ḥāšīyat-u taḥrīr-i qawā‘id-il manṭiqīya عصام الدین اسفراینی، ابراهیم بن محمد، 873 - 951 ؟ قمری ‘eṣām-od-dīn-e esfarāyenī, ebrāhīm ebn-e mohammad (1469 - 1545) وابسته به: تحریر القواعد المنطقیة فی شرح رسالة الشمسیة = شرح شمسیه؛ قطبی قطب الدین رازی، محمد بن محمد (694-766) حاشیه مختصری است بر برخی از مواضع کتاب «تحریر القواعد المنطقیة» از جمله شرح قول قطب الدین رازی «ان کل ج تارة بحسب الحقیقة ...» و مبحث تعریف. مؤلف در مقدمه نام و هدف خود را نیز ذکر کرده است. عصام الدین به برخی از مباحث تحریر القواعد قطب الدین حاشیه زده و هر مبحثی را با دیباچه کوتاهی آغاز کرده است. لازم به تذکر است که در بعضی از این حاشیه‌ها نام محشی به‌صراحت در مقدمه آغاز نسخه ذکر شده است (همچون نسخه‌های با آغاز و انجام 1) و لذا اسناد آنها به اسفراینی قطعی است، اما برخی دیگر از نسخه‌ها عموماً در فهرست‌ها با مؤلف ناشناس معرفی شده‌اند و حتی بعضاً حاشیه‌ای بر اثری غیر از (تحریر) القواعد المنطقیة دانسته شده‌اند، لذا اسناد این دسته از نسخه‌ها به اسفراینی احتمالی است؛ به طور خاص، چندین نسخه از نسخه‌هایی که با آغاز و انجام 4 می‌آیند در فهرست‌ها با عنوان حاشیه‌ای ناشناس بر حاشیه جرجانی بر طوالع (مطالع) اصفهانی معرفی شده‌اند. آغاز 1: بسمله لک الحمد محصورة فیک موجبات المحامد محققات النعم مقصورة علی مقدراتک للمحامد ... فیقول العبد المفتقر ... ابراهیم بن محمد بن عربشاه الاسفرائینی هذه مقبولات لدى الخاصه و العامه ... بل هی موجهات ضروریات القبول ... و استصعب علی ناقد اسرار المعقول ... فی حمل عویصات الافکار و بیانه قطب المله و الدین الرازی ... انشاء ها لاولی الالباب ... و انا اشرع فی المقصود ... قال تغمده الله بغفرانه ... فی شرح الرساله ... شرح ما فیها من ان کل ج یعتبر تاره بحسب الحقیقه معناه کل ما لو وجد کان ج فهو بحیث لو وجد ای ک ما هو ملزوم لج فهو ملزوم آغاز 2: بسمله یا واهب کل فائدة جلیلة للعامة و الخاصة ذوی الفضیلة هب لنا خیر هو من مقدمات الشروع ... الشارح المحقق فهنا فائدة جلیلة یتبادر منه ان المراد بقوله ههنا ان فی قوله و رسموه و اختیاره علی عرفوه فی تعریف المنطق دون سایر المقامات آغاز 3: بحمده یمدح منطق کل حکیم یا من لا موصل الی تصور ذاتک ... و لا مطلوب سوی سواء الطریق و التوفیق لموجبات رضائک ... و اعصمنا عن الخطاء فی النظر و المنطق فی استفاده دقائق معرفتک قال قد جرت العاده. الفعل الاختیاری اذا دام او قلب یسمی عاده ... قوله قد عرفت ان الغرض من المنطق استحصال المجهولات آغاز 4: معرف الشی ما یستلزم الخ. فیه ان المصنف ذکر تعریف المعرف ههنا مع ان هذا البحث معقود لبیان شرایط المعرف انجام 1: الا اذا کان عقدا سلبا و لابد من التامل فی هذا المقام بالرجوع علی عکس لنقیض الکشف هذا کلامه تامل انجام 2: اذ الجزئی لایکون کاسباً و لامکتسباً بل یوجب ان لایمکن رسمها ایضاً هذا آخر ما رسمناه لک ایماءاً الی الطریق التحقیق و ... حذراً عن بیانه من تتبع ذلک الاثر و لله الحمد و المنة علی انعامه علینا و حفظه ایانا من الضنة انجام 3: قد طرء للشارح المحقق هنا غفلة و جری علی غفلته الفحول و هذه حریة ان یتحیر فیه العقول ... ینبغی ان لا یعتمد علی قول قائل ... اذ العاقل بین ان یکون عاقلا و غافلا نعوذ بالله من شوهة الغفله ... فلولا ان هدانا الله لم نخرج من زمرة الجهله ... نذکر الحکم فی اثبات تقدم التصور علی التصدیق بالطبع لیعلم ان التصور ليس علة كافيه فله مدخل فی اثبات ان تقدمه تقدم طبیعی لا تقدم بالعلیه الحمدلله علی الانعام بالتمام انجام 4: و امثال هذه الاعتراضات لایلیق ان تصدر عن عاقل فضلاً عن فاضل. اللهم ارنا الحق حقاً و ارزقنا اتباعه و ارنا الباطل باطلاً و ارزقنا اجتنابه. چاپ: آستانه، 1266ق. [هدية العارفين 26/1؛ دنا 68/4 (40 نسخه)]