جهان الرمل

● جهان الرمل = جهات الرمل / رمل / فارسی jahān-or raml = jahāt-or raml اوحدی بلیانی، عبدالله بن محمد، ق 10 قمری awhadī belīānī, ‘abd-ol-lāh ebn-e mohammad (- 16c) به نام: شاه تهماسب صفوی تاریخ تألیف: 984ق؛ محل تألیف: شیراز درباره مؤلف این کتاب تردید هست که از عبدالله بن مسعود بلیانی (-688ق) است یا یکی دیگر از خاندان بلیانی. در نسخه شماره 2782/1 مجلس مؤلف یک جا خود را عبدالله بلیانی خوانده و در یکجا محمد بن جلال بن عبدالله بلیانی بغدادی. در هدیة العارفین، در ترجمه عبدالله بن مسعود بلیانی، کتاب «مفتاح الکنوز و ریاض الطالبین» را از مؤلفات او شمرده و در نسبت جهان رمل به او تردید کرده است. بروکلمان کتاب جهان الرمل را نیز در شماره مؤلفات همین بلیانی آورده است. اهلورث چند رساله از عبدالله بلیانی نقل کرده که همه در عرفان و تصوف و به عربی است، به نام‌های: رساله وحدة مطلقه یا رساله بلبیانیه در وحده مطلقه، رساله در پاسخ بعض اخوان و نیز نامه ای به بعضی از برادران. بروکلمان نیز در ذیل عنوان عبدالله بن مسعود بلیانی از رساله وحدة مطلقه یاد و به فهرست برلین ارجاع کرده است. به‌طور خلاصه نسبت رساله جهان رمل به اوحد الدین عبدالله بلیانی عارف معروف جای بسی تردید است خاصه آنکه در دیباچه بسیاری از نسخه‌های این کتاب از شاه طهماسب (و در برخی از نسخ از سلطان محمد؟) یاد شده مؤلف این کتاب خود در مقدمه همین کتاب و کتاب مفتاح الکنوز (که مقدمه اش مسلماً از همین مؤلف است) تصریح کرده که آن را در تاریخ 963 تألیف کرده است. نویسنده این کتاب در مقدمه جهان رمل نام خود را اوحد الدین عبدالله حسینی مشهور به عبدالله بلیانی (در نسخه مالبانی) و در مقدمه مفتاح الکنوز محمد بن جلال بن عبدالله حسینی بلیانی معروف به شاه ملا منجم معرفی کرده است. در این نکته تردید نیست که مقدمه مفتاح الکنوز نیز از نویسنده همین کتاب جهان رمل است (زیرا در هر دو جا از جد خود مؤلف ریاض الطالبین یاد کرده است) و این خود موجب ابهام بیشتر در باب مؤلف این کتاب است. اساساً این نگارنده تا کنون کسی را از خاندان بلیانی عارف مشهور بدین نام محمد بن جلال نشناخته‌ام. مؤلف از کتاب‌های فراوان و از عده کثیری از مؤلفان کتب رمل یاد کرده مانند شمس الدین محمد ماکوئی و شمس الدین محمد جعفری و غیره و در پایان و اثناء برخی از جهت‌ها یا افق‌ها نام خود را تکرار کرده و گاه خود را بدین‌گونه معرفی کرده: «عبدالله المعروف بشاه ملا منجم» و تاریخ فراغت از برخی از بخش‌های کتاب 984 است. چنین پیداست که در 964 آغاز کرده و در مدت درازی به پایان رسانده. در دیباچه، علوم حکمت را تقسیم و علم رمل را (همان‌گونه شیخ الرئیس کرده) از فروع علم ریاضی بشماره آورده است. (عبدالحسین حائری) دارای یک «مقدمه» و شش «جهت» می‌باشد: 1. فوق الرمل، دارای شانزده شکل؛ 2. مشرق الرمل، دارای سه افق؛ 3. شمال الرمل، دارای پنج افق؛ 4. مغرب الرمل، دارای هفت افق؛ 5. جنوب الرمل، دارای پنج افق؛ 6. تحت الرمل، دارای هفت اقلیم. آغاز: اصل هر علم گر بدانی ای حکیم ×× هست بسم الله الرحمن الرحیم / هذا جهان الرمل. بسمله. افتتاح کلام بنام حکیمی است. انجام: و خاصیت هر یک در هر خانه در جدول ثبت است و الله اعلم بالتوفیق بعون الله الملک الوهاب. [کشف الظنون 622/1؛ الذریعة 295/5؛ بروکلمان ذیل 2798: 1؛ فهرست کتابخانه دولتی برلین شماره‌های 3250، 3296 و 3489؛ معجم المؤلفین 150: 6؛ تعلیقات شد الازار از مرحوم محمد قزوینی 484؛ فارسنامه ناصری: 249؛ دنا 1004/3 (15 نسخه)]