جوهر ذات

● جوهر ذات = جواهر ذات = جواهر نامه = جوهر الذات / شعر / فارسی jowhar-e zāt = javāher-e zāt = javāher-nāme = jowhar-oz zāt عطار، محمد بن ابراهیم، 537؟ - 627 ؟ قمری ‘attār, mohammad ebn-e ebrāhīm (1143 - 1230) بزرگترین بخش از مجموعه کلان مثنویات «عطار نیشابوری» است در تأویل مقامات و آیات در آفاق و انفس و حدود 2400 بیت می‌باشد. برخی از فهرست‌نگاران معاصر، در انتساب این مثنوی به «عطار نیشابوری» تشکیک نموده و پنداشته‌اند که شاعری به نام «عطار تونی» که شیعه بی‌باکی بوده و در قرن 9ق می‌زیسته، آن را سروده است، نه «عطار نیشابوری»؛ فهرست‌نگاران مذکور، بدون ذکر مأخذ، افزوده‌اند که: «عطار تونی، به دنبال دشنام به بزرگان اهل تسنن به زندان گیل و شکنجه و چپاول دارایی دچار شده ...»؛ لکن از تحفظات فراوانی که در نسخ جوهر الذات دیده می‌شود، برنمی‌آید که از آن متشیع بی‌باکی باشد: «نیابد رافضی اسرار معنی ×× نمی‌گنجد بدعوی دار معنی». علاوه بر محتوا، وجود نسخه‌های کهن و مزین مثنوی جوهر الذات از قرن‌های 9 و 8 نیز انتساب آن را به شخصی گمنام در قرن 9 منتفی می‌سازد. شایسته یادآوری است که نام اغلب مثنویات عطار، از جمله جوهر الذات، در مثنوی مظهر العجایب آمده است: «گه به مظهر وصف خودسازی عیان ×× گر به جوهر کشف خودسازی بیان» که در این بیت به دوگانگی ظاهری دو منظومه، اشاره شده است و هم در جای دیگر گوید: «مظهر و جوهر ز دونان دور دار ×× روح عطار از ت و تا یابد قرار»/ «مظهر و جوهر ز کان ما بود ×× اندر این دنیا نشان ما بود». و هم در مظهر العجایب می‌گوید: «اصلم از تونست و نیشابور جای ×× باشدم در مشهد سلطان سرای» و شاید گمان کنیم که «عطار تونی» (پنداری) سراینده مظهر العجایب نیز هست؛ ولی تاریخ نظم آن در پایان منظومه چنین آمده است: اندر آن سالی که طبعم گشت یار ×× بود سال پانصد و هشتاد و چار / سال عمر من ز صد بگذشته بود ×× جمله اعضایم به درد آغشته بود. (سید محمود مرعشی) آغاز: بنام آنکه نور جسم و جانست ×× خدای آشکار و نهانست / خداوندی که جان در تن نهاد کرد ×× ز نور خود زمین و آسمان کرد ... انجام: بکردم ختم اینجا جوهر ذات ×× الهی واقفی بر جمله ذرات چاپ: با انتساب به عطار تونی چاپ شده [الذریعة 289/5 و 729/9؛ ریحانة الأدب 148/4؛ مظهر العجایب، از انتشارات اسلامیه، ص 129، 130، 270، 283؛ نسخه‌های منزوی 2750/4 «جوهر ذات؛ جواهر نامه» از تونی؛ مشار فارسی 1621/2 که از نیشابوری دانسته و نشانی 1ج؛ فهرستواره منزوی 729/10 از عطار تونی؛ مشترک پاکستان 612/7-613؛ دنا 1123/3-1123]